Традыцыйнае адзеньне пінскага палешука. Пач. ХХ ст.

Тыпы кажухоў

Адзенне дзяўчынкі. Здымак 1930-х гадоў

Сьвіран, в. Чучавічы, Мазырскага павета. 1910 г.

Каля прыходскай царквы, в. Чучавічы Мазырскага павета. 1910 г.

Клець

Беларускі пейзаж, мал. М. Каразіна. Другая палова ХІХ ст.

У лодцы. Гравюра ХІХ ст.

Тыпы мужчынскіх галаўных убораў

Асушанае балота. Гравюра ХІХ ст.

Гаць на балоце. Гравюра ХІХ ст.

У глухой вёсачцы. Гравюра ХІХ ст.

Калода на зямлі. Гравюра ХІХ ст.

Барана плеценая

Сукаватка

Сукаватка-смык

Барана-«рады» для агарода

Сошка-акучнік

На беразе Прыпяці (калодныя вульлі на дрэве)

Стальмашнае рамяство (нацягваньне шыны на кола)

Выраб колаў

Бондар за працай

Тыпы вазоў

Тыпы рабочых саней

Масток-кладка

Саламяныя пляцёнкі: елачка, зубатка, рагожка і вітая пляцёнка

Посуд з саломы і лазы

Сурвэткі. Брэстчына. Сярэдзіна ХХ ст.

Варэнькі

Посцілкі

Паясы

Посуд

Дарожка

Осьці

Рыбалоўныя прылады: крыга, волак, брадан, таптуха, бучы, венцер (жак)

Лодкі

Тыпы чаўноў

Калодны вулей («калода»)

Падкур з калодамі, бортныя знакі

Косы

Сельскагаспадарчыя прылады беларускіх мігрантаў. Вроцлаўскі этнаграфічны музей

Зжатая збажына ў бабках

Кросны

Матавіла

Жорны

Цэпы

Сярпы

Матыкі

Бандарныя вырабы

Бандарныя інструменты

Карзінка з лубу

Плеценыя каробкі з карэньчыкаў

Кашы

Сявенькі

Тапчан

Архаічная мэбля: зэдлік

Архаічная мэбля: услон

Ганчарны посуд

Ганчарны посуд

Посуд абварны

Вясковы фотамайстар Д.С. Драбовіч

Арэхва Даніл і Каця. Надвячоркам

Школьніцы

Мясцовыя фотааматары

Басаногае дзяцінства

Басаногае дзяцінства

Вясковая дзетвара

Веласіпедыст

«Мальчишник»

Вясковае вясельле

Вясковае вясельле

Дажынкі

Дажынкі

Вясковыя жанчыны

Драбовіч Меланьня Аляксееўна

Мясцовы ўчастковы — Каховіч Сьцяпан Тарасавіч

«Коннік»

У час 120-гадовага юбілею Вялуцкай школы. 29 красавіка 2006 года

Вялуцкі калектыў паляўнічых у перапынку біятэхнічных мерапрыемстваў — пасадкі бульбы і тапінамбура для дзікіх жывёл. 15 мая 1991 года

Зборнік «Велута» аб гісторыі стварэньня адной з самых старажытных вёсак Лунінеччыны, яе людзях, ix жыцьці, побыце, адукацыі i культуры. Мэта, якую ставіць перад сабой аўтар, — выхаваць i выклікаць любоў да сваёй радзімы, яе прыроды i гicтopыi. Kнiгa мае вялікае азнаямляльнае i пазнавальнае значэньне i разлічана на шырокае кола чытачоў розных узростаў.

Па стане душы

Лунінецкі раён — не радзіма Івана Аляксеевіча Панасюка. Дзяцінства яго прайшло ў іншых мясцінах, прыйшлося нямала павандраваць па прасторах былога Саюза і потым. Але лунінецкі край, з якім звязана не адно дзесяцігоддзе як педагагічнай (І.А. Панасюку давялося працаваць на разнастайных пасадах у шэрагу навучальных устаноў, пэўны час узначальваць гарадскі аддзел адукацыі), так і творчай біяграфіі гэтага неардынарнага чалавека, стаў менавіта тым асяроддзем, дзякуючы якому найбольш чуйна і яскрава раскрылася яго душа. Лунінеччына стала фактычна другой радзімай, і ёй прысвечаны практычна ўсе працы краязнаўца. А шлях да выдання кніг І.А. Панасюка быў не такім ўжо хуткім і простым. Падсумоўваючай літаратурнай дзейнасці папярэднічалі доўгія гады пошукавай работы разам з вучнямі (аб чым згадвае аўтар на старонках гэтай кнігі), кіраўніцтва школьнымі музеямі і краязнаўчымі гурткамі, пастаянныя вандроўкі з фотаапаратам па родным краі (дарэчы, некалькі фотавыстаў Івана Аляксеевіча карысталіся вялікім поспехам у лунінчан). І вось, нарэшце, аўтар вырашыў падагульніць вынікі сваёй працы. У 2001 годзе ў Лунінцы ўбачыла свет параўнаўча невялікая, але змястоўная брашура “Прырода і ахоўваемыя тэрыторыі Лунінецкага раёна”, праз год ў Мінску сумесна з Л.К. Панасюк выдадзена кніга “Лунінецкі раён: “Чырвоны сшытак”. Прырода і ахоўныя тэрыторыі”. Абодва выданні сталі сапраўдным падручнікам па роднай прыродзе для лунінецкіх школьнікаў. Нельга не назваць і даведачнае выданне аб Лунінеччыне на нямецкай мове, адрасаванае найперш грамадскім арганізацыям і проста жыхарам ФРГ, якія не першы год аказваюць вялікую дапамогу пацярпеламу ад чарнобыльскай навалы Лунінецкаму раёну. Гэтае выданне стала яшчэ адной цаглінкай ў падмурак “народнай дыпламатыі” паміж нашымі краінамі.

Чарговая праца І.А. Панасюка прысвечана гісторыі адной са старажытных вёсак Лунінеччыны — Велуты. Аўтар шмат год адпрацаваў у мясцовай школе (і не дзіўна, што артыкул пра школу атрымаўся вельмі грунтоўным), добра зведаў жыццё велуцян, гісторыю іх паселішча. У кнізе скарыстаны таксама шматлікія звесткі аб Велуце з архіўных і літаратурных крыніц, газетныя публікацыі як самога І.А. Панасюка, так і мясцовых журналістаў (прычым аўтар добрасумленна спасылаецца на кожную крыніцу, шчыра дзякуе тым, хто дапамог ў працы над кнігай). На жаль, захавалася не надта шмат звестак аб гісторыі Велуты з глыбокай старажытнасці да канца XIX стагоддзя, але пераважная большасць з іх скарыстана аўтарам. Дастаткова шырока раскрыта і панарама жыцця вёскі з пачатку ХХ стагоддзя да нашых дзён, уплыў на яе грамадскіх узрушэнняў — войнаў і рэвалюцый, гаспадарчых змен — будаўніцтва чыгункі, меліярацыі і калектывізацыі. Цікавасць выклікаюць згаданыя ўжо матэрыялы па гісторыі школы, мясцовага калгаса, нарысы аб фальклоры і дыялектных асаблівасцях Велуты. Безумоўна, выклічуць інтарэс не толькі ў велуцян разнастайныя статыстычныя і даведачныя дадзеныя, змешчаныя ў дадатках.

Аўтару гэтай прадмовы як гісторыку і журналісту давялося шмат працаваць разам з лунінецкімі краязнаўцамі, ладзіць штогадовыя раённыя краязнаўчыя чытанні з наступным выданнем зборнікаў дакладаў “Лунінецкія сшыткі”, быць адным з першых чытачоў даследванняў лунінецкіх аматараў даўніны, спрыяць выхаду ў свет шэрагу выданняў. Магу засведчыць: у кожнага даследчыка свой стыль. Шэраг параўнаўча невялікіх па аб’ёме, але вельмі змястоўных публікацый па гісторыі асобных лунінецкіх вёсак надрукаваў Сцяпан Нефідовіч. Васіль Туміловіч нядаўна падагуліў шматгадовую працу па гісторыі роднага мястэчка Кажан-Гарадок (гэтай кнізе папярэднічалі яго ж брашуры па тапаніміцы і фальклоры таго ж населенага пункта). Леў Коласаў — бадай што, найлепшы знаўца гісторыі горада Лунінца, аўтар соцень артыкулаў, а таксама кнігі аб знікнуўшых прафесіях лунінчан. Яўген Хвастоў дастаткова плённа даследваў гісторыю вёскі Чучавічы і мясцовай школы. І пералік гэты можна працягваць... Так што праца І.А. Панасюка з’явілася, зразумела ж, не ў вакууме, гэта частка агульнага творчага працэсу. Але асаблівасцю прац Івана Аляксеевіча можна назваць іх у добрым сэнсе слова публіцыстычную завостранасць. У кожнай сваёй кнізе аўтар вядзе гаворку з чытачамі, не хаваючы асабістых думак і заклікаючы астатніх, найперш моладзь, да “працы розуму і сэрца”. Выхаваць і выклікаць любоў да сваёй радзімы, яе прыроды і гісторыі — такую мэту заўжды ставіць перад сабой І.А. Панасюк. Хочацца верыць, што кожная яго новая кніга дасягае гэтага...

Светлай памяці нашай дарагой дачкі Марыны прысвячаю

Ад аўтара

Не маючы высокай адукацыі, яны праяўлялі, аднак, цудоўную жыццёвую мудрасць і высакароднасць, перадавалі яе ў сваю чаргу тым, хто павінен быў гэтыя якасці перадаць будучым пакаленням, нашчадкам.

Усё цячэ, усё змяняецца — так і сам час не стаіць на месцы. 25 год таму назад наша дзяржава насіла назву БССР (Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка), якая ўваходзіла ў склад “вялікага, магутнага” Савецкага Саюза (СССР). Сёння няма СССР, няма БССР. Ёсць самастойная дзяржава, якая завецца Рэспубліка Беларусь.

У 1979 годзе да 40-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР мною быў змешчаны ў пяці нумарах раённай газеты “Ленінскі шлях” нарыс “Велута”. Азіраючыся на гэтыя 25 пройдзеных гадоў, па-новаму ацэньваеш гістарычныя падзеі. За гэты час вырасла новае пакаленне, якое выхоўвае ўжо сваіх дзяцей. Моладзь сёння больш адукаваная, упэўненая ў лепшай будучыні нашай дзяржавы, у паляпшэнні дабрабыту кожнай беларускай сям’і, а значыць, што і іх асабістае жыццё стане лепшым.

Не прыходзяць сёння дзеці ў школу басанож. У цёмны час сутак школьнікі вучацца у добра асветленых электрычным святлом класах, а не пад тусклае святло керасінавай лямпы, якая стаяла праз 2 парты. Сёння моладзь мае другія праблемы: як бы набыць самы сучасны камп’ютэр або аўтамабіль. Усё гэта — патрабаванні часу.

Мінула 60 гадоў з таго дня, калі скончылася самая страшэнная вайна ў гісторыі чалавецтва, у жыцці нашага беларускага народа, тая вайна, у якой загінуў кожны трэці беларус. Насельніцтва нашай дзяржавы яшчэ і сёння не дасягнула даваеннай колькасці. За гэтыя гады былі ўведзены савецкія войскі ў Афганістан і выведзены адтуль. Колькі нявінных маладых жыццяў забрала гэтая бессэнсоўная, нікому не патрэбная вайна, колькі інвалідаў засталося?..

Не стала сёння калгасаў. Але і цяпер яшчэ многія ўспамінаюць пра калгаснае жыццё, пра тое, што амаль у кожнай хаце велуцян у 1968 годзе запалілася электрычная лямпачка, што з тых часоў з’явіліся тэлевізары, пральныя машыны і халадзільнікі ў хатах, што ў 1970-я гады былі пастаўлены першыя газавыя пліты. Многае ўспамінаецца станоўча. Аднак час не стаіць на месцы... Моладзь купляе сёння самую сучасную і дасканалую музычную апаратуру. Ад простых лічыльнікаў і арыфмометраў перайшлі да калькулятараў і складаных ЭВМ. Ужо не навінка сёння ў школе і ў многіх хатах камп’ютэр, які дае магчымасць мець і атрымліваць самую апошнюю інфармацыю. Гэта ўжо не прадмет раскошы, як і асабісты легкавы транспарт.

Аб зменах апошніх 10–12 год можна гаварыць без канца. Само наша сённяшняе пакаленне стала больш адукаваным. З’явіліся новыя навучальныя ўстановы. Тэхнічны прагрэс шырокімі крокамі прыйшоў і ў вёску. Сёння для таго, каб працаваць на сучасных сельгасмашынах, трактарах, камбайнах, трэба абавязкова валодаць камп’ютэрнымі навыкамі. Карацей кажучы, сёння кожнаму жыхару вёскі, асабліва працаздольнага ўзросту, патрэбна ісці ў нагу з тэхнічным і навуковым прагрэсам.

Аднак, ня гледзячы ні на што, кожны жыхар як горада, так і вёскі павінен ведаць гісторыю, у першую чаргу, сваёй “малой Радзімы” — свае карані, дзе ён нарадзіўся, вырас, атрымаў адукацыю, дзе жылі яго продкі, жывуць яго бацькі і сучаснікі. Чалавек ніколі не павінен забываць аб гэтым. Таму я паспрабую весці з вамі, паважаныя чытачы, размову аб вёсцы Велута, аб яе людзях, якія тут жылі, жывуць і будуць жыць. Я працаваў у Вялуцкай школе ў 1965/66, 1968–1972, 1973–1981 гадах, амаль што 15 гадоў настаўнікам фізічнай культуры і чарчэння, пачатковай ваеннай падрыхтоўкі і нямецкай мовы. Заўсёды ў мяне складваліся добрыя ўзаемаадносіны як з дзецьмі, так і з іх бацькамі, а таксама і з усімі жыхарамі вёскі. Я і сёння не забываю вас, мае паважаныя велуцяне.

У добры шлях!

Па стане душы

Ад аўтара

З гісторыі вёскі Велута

Велута на шляху да храма

Легенда

Хутар Княжыстановішчы

Будаўніцтва вузкакалейкі

Гады ліхалецця

Плацдарм

“Мы даспяваем...”

Сустрэча ў вёсцы Велута

Афганцы

Успомнім усіх пайменна

Школа ў Велуце

Вялуцкая СШ у 1965–1981 гадах

Школа ў 1973–81 гг.

Тут зазвініць званок

2 верасня 1989 г.

Успамінае дырэктар школы

Расказвае Коўшык У.А.

Выпускнікі Вялуцкай школы

Першы настаўнік з вёскі Велута

Доктар Гірэнка

Чалавек неспакойнага лёсу

Студэнцкае каханне

Вера Касьянаўна Арэхва

Максімчык Уладзімір Iванавіч

“Гаспадар прыватнага прадпрыемства”

Хлуд Уладзімір Паўлавіч

Юрко Павел Iванавіч

Казачніца бабуля Мар’я

Такім ён хлопцам быў…

Святы, гульні, звычаі, вольны час, абрады, традыцыі, рамёствы

Абрад “Вяселле”

Вялуцкі СДК

Моўныя словы велуцян

З гісторыі калгаса

Калгас — гэта, перш за ўсё, людзі

Надзеі і трывогі ветэранаў

Ад бацькі — да сына

На клопатнай пасадзе

Сямейная справа

Любое заданне — на выдатна

СВК “Велута”

Ветэраны сельскагаспадарчай вытворчасці

Ветэраны Люшчанскага лесаўчастка

Ветэраны-леснікі

Меліярацыя вакол в. Велуты

Царква вернікаў ХВЕ

Велута сёння

Яны былі першымі

Дадатак

З гісторыі вёскі Велута

Свой лёс і ў нашай вёскі Велута. З гісторыі нам вядома, што слова “вёска” паходзіць ад старажытнаславянскага “вьсь” — у вузкім значэнні “земляробчае пасяленне” — асноўны від сельскіх насельніцкіх пунктаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Ва ўсходніх славян вёскі ўзнікалі з пераходам ад падсечнага земляробства да двух- і трохпольнай сістэм. У самым сваім пачатку вёскі складаліся з двух-трох двароў, а з развіццём феадалізму пашыраліся, узбуйняліся і траплялі ў залежнасць ад феадалаў.

Вёскі будаваліся звычайна па берагах рэк і азёр. У розныя гістарычныя эпохі склаліся розныя тыпы планіроўкі вёсак: лінейныя або радковыя (паўтаралі абрысы берагоў рэк і азёр, ля якіх сяліліся першыя пасяленцы), скучаныя, або гняздовыя (звязаныя з абшчынным землекарыстаннем), вулічныя або шматвулічныя.

Ва ўмовах феадальных адносін сялянская гаспадарка мела натуральны характар, што садзейнічала развіццю хатняга рамяства і промыслу, рабіла вёску носьбітам устойлівых традыцый у матэрыальнай і духоўнай культуры народа.

Вёска Велута ўзнікла таксама ў сярэдневякоўі.

Пры апісанні межаў у інвентары Лунінца ў 1588 г. Бастынь адзначана як уласнасць Яна Кішкі — старэйшага сына Станіслава і Ганны Радзівіл.

У тым жа 1588 г. адбыўся паўторны падзел маёнтка Лахва паміж Янам Кішкам і сынам Мікалая Чорнага — Мікалаем Крыштофам Радзівілам па мянушцы Сіротка. Пры гэтым мястэчка Лахва і сёлы на поўнач і ўсход ад яго (Езерніца, Малая Ляхаўка, Сінкевічы і інш.) увайшлі ў частку Радзівіла. Цэнтрам маёнтка Кішкі стаў Гарадзец (Кажан-Гарадок), да якога адышла заходняя частка вобласці абапал р. Цна. На поўначы гэты абшар ахопліваў сяло Кормуж, а таксама Велуту недалёка ад Бастыні (апошняя была затым далучана да гэтага ж маёнтка). З гэтага часу Лахва і Кажан-Гарадок канчаткова адасобіліся як самастойныя маёнткі, лёс якіх у далейшым пайшоў рознымі шляхамі.

Кажан-Гарадок і Бастынь пасля смерці Яна Кішкі ў 1591 г. перайшлі да яго глуханямога брата Станіслава. У 1599 г. Кажан-Гарадок упершыню называецца мястэчкам. У 1603 г. старэйшы сын Станіслава Мікалай Кішка ад імя бацькі аддаў маёнтак у заклад за 11 тыс. коп грошаў Ежы Самсону Падбярэзскаму, а ў 1613 г., не выкупляючы з закладу, навечна прадаў таму ж Падбярэзскаму за агульную суму ў 30 тыс. коп. У гэты момант маёнтак ахопліваў мястэчка Кажан-Гарадок з праваслаўнай царквой, сёлы Бродніцу, Бастынь, Вічын, Волю, Велуту, Дварэц, Дрэпскую Даліну, Кормуж, Ракітну, Цну і Язвінкі. Пазней гэты маёнтак перайшоў ад Падбярэзскага да польскіх магнатаў Тарнаўскіх. Аб гэтым сведчыць запіс у архіўным фондзе Пінскага земскага суда. Тут утрымліваецца запіс гранічнага дэкрэта навагрудскага кашталяна В. Валовіча ад 28 лютага 1612 года па спрэчнай справе віцебскага ваяводы С. Кішкі аб адмежаванні ўрочышча Кіякскі Востраў вёскі Малькавічы ад вёскі Велута Навагрудскага ваяводства. Гэта значыць, што ўжо да пачатку XVII стагоддзя Велута была даволі прыкметным населеным пунктам. (глядзі карту канца XVI ст.).

У 1795 г. Велюта — маёнтак Кажан-Гарадка; 68 двароў, лесапільны завод.

Хочацца сказаць некалькі слоў аб тых, каму належала вёска з 1852 года. Гэта нашчадкі князёў Друцка-Любецкіх.

Друцка-Любецкія — гэта адна з галін старажытнага княжацкага роду Друцкіх. Карысталіся гербам Друцкіх. На чале роду стаяў полацкі князь Барыс Усяслававіч. Друцкам валодаў яго сын Рагвалод. Князямі Друцкімі былі яго нашчадкі — сын Глеб, унук Глеба — Іван. На працягу ХІІ-ХV стагоддзяў з’явіліся Друцка-Сакалінскія, Друцка-Палачынскія, Друцка-Горскія, Друцкія-Азярэцкія. У вытокаў роду Друцка-Любецкіх, уключаючых 13 пакаленняў, стаяў Васіль Міхайлавіч Друцкі, якому ў 1484 годзе былі падараваны прывілеі каралём Казімірам на пажыццёвае валоданне горада Любеч (адсюль Любецкія). А вось Друцк (цяпер вёска ў Талачынскім раёне РБ), горад у Аршанскім павеце Віцебскага ваяводства на рацэ Друць. Упершыню назва сустракаецца каля 1092 г. З другой паловы ХІІ стагоддзя — цэнтр Друцкага княства, з першай паловы XIV стагоддзя ўвайшоў у ВКЛ — уладанне князёў Друцкіх. Вось такім чынам і атрымалася двайное прозвішча Друцка-Любецкія.

Уладальнікам палескіх маёнткаў у чацвёртым пакаленні стаў сын Багдана Януш (каля 1530–1558). З гэтых часоў ужо ўспамінаецца Лунін Вялікі і Лунінец Малы. У першай палове ХІХ стагоддзя рэзідэнцыя Друцка-Любецкіх пераносіцца ў в. Лунін, які яшчэ з 1724 года належаў разам з в. Бакінічы і Парахонск князю Юзэфу, стольніку арглапскаму, жанатаму з Вікторыяй, дачкой пінскага гараднічага Аляксандра Скірымнута, узнагароджанага шматлікімі польскімі і расейскімі ўзнагародамі. У 1806 годзе палескія ўладанні былі раздзелены паміж 4 нашчадкамі сына Юзэфа і Вікторыі — Юранца. Гэта маёнтак Лунін з вёскам і фальваркамі Вулька, Лобча, Дубаўка, Дубнавічы, Багданаўка. Сярод братоў актыўнай дзейнасцю выдзяляўся Франц Ксаверый (1778–1846), які прымаў удзел у італьянскім паходзе А.С. Суворава і быў узнагароджаны ордэнам св. Анны, пазней быў назначаны членам Дзяржаўнага Савета.

Князі-браты палажылі пачатак новым 4-м лініям роду Друцка-Любецкіх. Нашчадкам Франца Ксаверыя быў сын Аляксандр (1827–1908), а затым унук Уладзіслаў Франц (1864–1914). Па апошніх архіўных дадзеных в. Велута належала Друцка-Любецкім з 1893 па 1915. З 1920 і па 1939 год в. Велута, як і ўся Заходняя Беларусь, была ў складзе Рэчы Паспалітай (аб гэтым чытайце ў раздзеле “Меліярацыя”). Цікавыя звесткі можна прачытаць у газеце “Лунінецкія навіны” за 2 чэрвеня 2001 г. “Спадчынніца Новага Двара” і 21.09.2002 “Геній банкаўскай справы”.

У 1803 г. у в. Велута была пабудавана прыхаджанамі драўляная Святатроіцкая царква. Належала да Бастынскай царквы. Твор народнага дойлідства. Царква была адназрубная, пад гонтавым дахам. Побач, асобна, стаяла слупавая званіца. Знаходзілася яна там, дзе сёння месца завецца “царкоўнішчам” на Булічах, паміж хатамі Драбовіч Меланні Аляксееўны і Арэхва. У вёсцы жылі ў асноўным жыхары праваслаўнай веры. Царква для іх была месцам духоўнага адпачынку, маральнага выхавання дзяцей, прывіцця павагі да старэйшых, месцам выхавання духоўнасці.

Царква ў Велуце існавала да 1929 года. За 126 гадоў стала здрахлелай, і яе проста разабралі, баючыся абрушэння. А збудаваць занава больш не было магчымасці, паколькі Велута, як і Заходняя Беларусь, знаходзілася ў складзе Польшчы. А паколькі Польшча прапаведуе каталіцызм, то праваслаўную царкву будаваць і не мелі намеру. На сённяшні дзень ад былой царквы засталіся толькі дзве рэліквіі — гэта запрастольны крыж і абраз Маці Боскай Уладзімірскай. Хацелася б верыць, што знойдуцца людзі, зацікаўленыя ў збудаванні Святатроіцкай царквы. У нашым раёне гэта адзіная неадбудаваная царква.

Дарэчы, звон са званіцы яшчэ доўга абвяшчаў велуцянам як добрыя весткі, так і ліхія: аб пажарах, аб пахаваннях землякоў, аб пачатку войнаў. А калі ўзнік калгас «Чырвоная зорка», то ён амаль яшчэ да сярэдзіны 60-х гадоў абвяшчаў калгаснікам абедзенны перапынак, зранку клікаў на працу. Далейшы лёс звона невядомы.

Дарэчы, першым настаўнікам Вялуцкай школы адукаванасці ў 1886 годзе быў вучань духоўнай семінарыі Міхаіл Вячорка.

А вось самы апошні дакумент з Нацыянальнага архіва Беларусі. У “Памятнай кнізе Мінскай гіпархіі” на 1887 (л. 437) прыведзены наступныя даведкі:

“... Царква ў імя святой Вялікапакутніцы Варвары ў сяле Бастынь Пінскага ўезда; да яе належыць прыпісная царква ў в. Велута, драўляная, прыход складаецца з сяла Бастынь і в. Велута. Настаяцель Васілій Гейрах, псаломшчык Фёдар Жураноўскі; у сяле Бастынь — 1 класная царкоўная прыходская школа, адкрыта ў 1846 годзе, вучні — 8 хлопчыкаў.”
(Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі” г. Мінск. 13.07. 2005 г. № 4–4/48)

Велута на шляху да храма

У Брэсцкім аблвыканкаме пад № 682 ад 22.08.2005 г. зарэгістраваны “Прыход храма Святой Жывапачатковай Троіцы ў в. Велута”.

Ініцыятарам работы па аднаўленню праваслаўнай царквы ў вёсцы стала былы выхавальнік мясцовага дзіцячага садка Любоў Фёдараўна Хадатчук, якая выбрана старастай прыходскага савета, і былы вучань — Хлуд Валерый Уладзіміравіч. Абмеркаванню шэрагу арганізацыйных пытанняў быў прысвечаны сельскі сход з удзелам старшыні Бастынскага сельвыканкама Ф.М. Рашэцкага і айца Іаана — настаяцеля Бастынскага храма ў імя Святой Вялікапакутніцы Параскевы, да якога будзе прыпісана Вялуцкая царква. У бліжэйшы час мясцовая ўлада павінна выбраць зямельны ўчастак пад будаўніцтва храма, а прыходскі савет — пачаць збор сродкаў на яго рэгістрацыю і стварэнне праектна-каштарыснай дакументацыі будучай царквы.

Але не выключаецца магчымасць і іншага тлумачэння. У тым жа слоўніку можна прачытаць: “...тэрмін ЛУТ, ЛУТА — лыка маладой ліпы, рагожа”, — з якой пляліся лапці, розныя кашолкі, кашы і іншы гаспадарчы інвентар.

Такое ж тлумачэнне слову ЛУТА дае і слоўнік Даля.

Побач з вёскай цячэ ціхая лясная рэчка Цна, якая потым упадае ў Прыпяць. Некаторыя даследчыкі лічаць, што назвы рэк Дзясна, Тсна, Цна паходзяць з адной старой славянскай асновы, якая значыць “вузкі”.

Першапачаткова вёска размяшчалася крыху на паўночны ўсход ад таго месца, дзе стаіць сучасная Велута. Яна была невялікім пасяленнем з нізкімі хатамі.

А цяпер некалькі слоў аб жыцці, працы нашых продкаў — велуцян. Цяжка нават сабе ўявіць і род заняткаў і жыллёвыя ўмовы тых далёкіх часоў. Апісання жыхароў нашага Палесся ёсць няшмат. Найбольш падабаецца апісанне з трэцяга тома кнігі “Жывапісная Расія” пад рэдакцыяй П.П. Сямёнава-Цяньшаньскага. Сёмы раздзел, напісаны выдатным даследчыкам Адамам Ганоры Карлавічам Кіркорам, называецца “Даліна Прыпяці”. Вось невялічкі ўрывак:

“...жыллё палешука не складанае і ва ўсіх амаль аднолькавае. Хаціны ў іх курныя, але раздольныя, таму што ў адной хаце месціцца ўся сям’я; тут жа малыя жывёлы: цялё, парасё, авечка; хатняя птушка і ўвесь сялянскі скарб. Выключэнні вельмі рэдкія, толькі бывалыя прагрэсісты будуюць свае хаты з дзвюх палавін і клеці, альбо асаблівай перагародкі. У большасці ж унутры хаты галоўную ролю адыгрывае вялікая печ, да яе ўверсе прыладкаваны драўляны ляжанак; затым полаці; вялікая столь; доўгая на ўсю сцяну лава; пад столлю шырокая паліца, на якой сушаць лучыну; ад печы да самой сцяны ідзе дашчаты памост, які складае для ўсіх пражываючых у хаце агульны ложак. Уверсе прыладжана асаблівая перакладзіна, на якую вешаюць адзенне, бялізну для сушкі і г.д. На паліцах у кутках стаіць розны посуд і начынне.”

А вось успамін жыхаркі в. Велута Драбовіч Меланні Аляксееўны пра сваю хату ў дзіцячыя гады:

“...хата, у якой я нарадзілася і жыла, была драўлянай. Перш чым зайсці ў хату, патрэбна было прайсці лецён. Ён быў перагароджаны на дзве палавіны. У сцепцы была бульба, капуста, агуркі, сала ў квасцы. У адным куце стаялі жарнова, на якіх малолі ячнявыя крупы і муку на хлеб. За жорнавамі стаялі бочкі вялікай ёмкасці з жытам, просам, ячмянём і аўсом. У другім куце стаяла знакамітая ступа з таўкачом, бывала з двума. Была тут жлукта. Гэта пасудзіна з’яўлялася “продкам” сучаснай пральнай машыны. Жлукту ставілі ў цэбэр, накладвалі бялізну ці іншыя “клункі”, закрывалі яе трапкаю, засыпалі попелам, потым ставілі саган вады ў печ. Лажылі 2 вялікія камяні ў печ, вада закіпала, камяні кідалі ў попел, ваду гарачую вылівалі на камяні, пакрывалі чым-небудзь зверху. Яна там кіпіць, але выходзіць нікуды не выходзіла, праходзіла праз усю бялізну, намочваючы яе. Затым бялізну выбіраюць, як астыне, сціраюць у чыстай вадзе. Бялізна робіцца чыста-белай. У лецёне стаяла яшчэ драбіна, па якой лазілі на гару.

З лецёна ўваходзілі ў хату. Злева ў куце стаяла печ. На чарэні часта сядзелі дзеці зімой, злазілі часам і басанож беглі на лёд, хто хутчэй. Пакоўзаюцца і хуценька вяртаюцца назад, на печ. Прабягаючы побач вядра з вадой і лёдам, хапалі сасулькі, залазілі на чарэнь і смакталі іх са смакам. На печы стаяў вялікі кош з печанай бульбай. Сядзелі цэлы дзень і ноч, елі бульбу, нават лупайкі, бо хлеба зімой ніколі не было. А ўсіх дзяцей у нас было 9. Цыбуліны ніхто на печы не трымаў, таму што яе ўсю з’елі бы, таму маці захоўвала, каб вясной была на насенне. Ляжала на печы лучына, з якой будавалі хаткі.

Каля печы стаяў ложак, дзе спалі бацькі і самыя малыя дзеці. Тут жа вісела калыбелька для навароджаных дзяцей. Яна была зроблена бацькам з тоненькіх дашчэчак. Крышку далей стаяў яшчэ адзін ложак, у якім спалі ўдоўж і поперак дзеці старэйшыя. Упоперак хаты стаяў трэці ложак, на якім спалі самыя старэйшыя дзеці.

На покуце стаяў доўгі стол. Паўз сцяну стаяла такая ж доўгая лава — да дзвярэй. У вуглу вісеў вобраз святога Панцялея, на якім вісеў доўгі, натканы знізу з двух бакоў і маленькімі чырвонымі мохрыкамі рушнік. На бальцы вісела калышка, на якой калыхаліся дзеці. Вокны ніколі нічым не закрываліся.

Вада была ў драўляным вядры, у якім замест дужкі з лазы была сплецена осілка.

З позняй восені і да позняй вясны дзяўчаты і маладзіцы пралі кудзелю, навівалі на верстаць і ткалі рознае палатно. Кросны стаялі ў кожнай хаце. Палатно звычайна лажылі ў кубел, які стаяў на гары. Па меры неабходнасці бралі і шылі штаны, сарочкі і посцілкі. У гаспадарцы былі таксама і авечкі. У нас было іх болей 10. Іх стрыглі, часалі ў велуцкіх яўрэяў на шчотках, пралі воўну і ткалі, мялі, затым шылі пінжакі, вязалі світары, шкарпэткі, рукавіцы і многае другое. Быў ў нас акрамя хаты хлеў і маленькі аўчарнік, таму што была дамашняя жывёла: каровы, цяляці, свінні, куры, валы. Валамі аралі зямлю, вазілі сена, дровы, нават бульбу з поля. Дарэчы, прыгатаваць сена на зіму патрэбна было шмат. Вось так і жыла амаль большая частка жыхароў в. Велута.»

Месца, дзе было першае пасяленне вёскі, і дагэтуль жыхары называюць “старыной”. Там нярэдка знаходзяць рэшткі глінянага посуду, дробнага гаспадарчага інвентару, старыя манеты. Калі знікла старое пасяленне — ніхто не памятае, аднак захаваліся расказы старажылаў пра тое, што на “старыне” кінулі сяліцца пасля прайшоўшага там пажару і па прычыне вялікай забалочанасці месца. Цяпер, пасля асушэння, на тым месцы пабудаваны дзве вясковыя вуліцы з вялікімі светлымі дамамі, а ў 1989 г. была пабудавана двухпавярховая сучасная школа.

Легенда

“Кажуць, што назву нашай вёсцы даў адзін чалавек-асілак, якога звалі Вялута. У надзвычай даўнія часы ўсё гэта адбывалася, але гісторыя і да нас дайшла. Пераказвалі яе людзі, пераказвалі і захавалі для нашчадкаў. Паслухайце і вы.

Аднекуль на Беларусь у той далёкі час прыйшло цэлае племя велетаў, якое паступова рассялілася па ўсёй нашай зямлі. Не такі тады быў народ, як цяпер. Надта многа было асілкаў, то яны нікога не баяліся. Крыкнуць адзін аднаму сваімі магутнымі галасамі, калі самі не спраўляюцца, і дапамога ўмомант прыспее. Тут і канец ворагам. Але найболей кожны асілак сам са сваімі сапернікамі спраўляўся. Справай уласнага гонару гэта ў іх лічылася, ці што. Толькі з ворагамі яны бязлітасна абыходзіліся, а так надзвычай добразычлівымі былі, нікому зла не чынілі, наадварот, дапамагалі ў цяжкія часы і ад голаду, і ад смерці выратавацца.

Жыў у нашым лесе Вялута. Таксама прыйшоў з чужых краёў, а каб не крыўдзіць мясцовых, то не пайшоў да іх у вёску прасіцца, хоць яму, канешне, не адмовілі б. Пасяліўся ў самай глухамані. Расказвалі, што надта ж ён не любіў на полі жыць, да лесу яго цягнула. Жылля там не было, то ён спачатку пабудаваў сабе зямлянку, але куды такому асілку туды лазіць! Таму, памучыўшыся крыху, вырашыў хаціну ўзвесці. Пайшоў па пушчах бёры падыходзячыя сабе шукаць. Пахадзіў, пахадзіў, выглядзеў, дзе стаяць неабходныя яму лясіны. На наступны дзень вырашыў зносіць іх на пляц, дзе меркаваў узвесці будынку. Месца, здавалася, выбраў Вялута для гэтага ўдалае: пагорак сярод лесу ўздымаўся, а ля ягонай падэшвы невялічкая крынічка цякла, побач, крыху ўбаку, свяцілася вялікая паляна.

Стаў дрэвы нарыхтоўваць. То, думаеце, як ён гэта рабіў? Падыдзе да высачэзнага дуба, абыдзе яго кругом, паляпае далонню па шурпатым ствале, абшчаперыць рукамі і вывалача разам з карнямі. Тут жа карэнне паадкручвае, голле паабломвае, пакладзе ствол на плячо і нясе, нібы жэрдку якую. Ды не дзесятак крокаў, а вёрстаў пару, бо побач з будучай сядзібай не жадаў пушчу псаваць. Так за тыдзень і нацягаў на плячах бёрнаў на хаціну. Потым задумаў камянёў на падмурак назбіраць. Але ў нас іх не надта многа ў наваколлі і тады было, таму Вялута дзеля гэтага не адну сотню вёрстаў прайшоў, пакуль не пазнаходзіў. Што нехта апярэдзіць і забярэ — ён не баяўся. Хто мог узняць такую камянюку, калі яна сабою добры стог нагадвае? Пачаў іх збіраць асілак. Ідзе сабе дахаты і паперадзе нагой падбівае камень, які, нібы мячык, коціцца, толькі на пагорках падскоквае. Па тых сцежках потым людзі дарогі добрыя парабілі, бо і лес церабіць не трэба было.

Волат сам хаціну рабіў. Ніхто яму не дапамагаў. Адыдзе ўбок, палюбуецца і далей шчыруе. Збудаваў сабе такі ладны палац, што здалёк відаць стала: высокі, светлы, прасторны, прыгожы. Чаму б не жыць у такой харамаціне.

Пачуе, што дзесьці людзям есці не хапае, ад голаду пухнуць, то звяроў настраляе ды за ноч у іхнюю вёску наносіць. Прачнуцца тыя, ажно бачаць: столькі ежы ляжыць, што год смела жыць можна. На першых часах нават не ведалі, каму дзякаваць. Потым здагадаліся і, азіраючыся ў бок пушчы, нізка кланяючыся, казалі:
— Дзякуй табе, Вялута! Дзякуй, што выручыў з бяды-гора! Ты не думай, мы адпрацуем. Вось толькі свае справы паправім і адпрацуем. Дзякуй, паклон нізкі, волаце, да зямлі самай прымі!
— Ды чаго там, людзі! Кіньце дурное! Жывіце здаровыя і шчаслівыя! Працаваць на сябе я сам буду! — неслася аднекуль здалёку. Здавалася, што гаварыў гром з паднябесся, гэткі моцны голас чалавек-асілак меў.

Вось так і жылі па-суседску. Аднаго разу прыбеглі да Вялутавага палаца сяляне з далёкай вёскі, упалі на калені перад ім, скардзяцца:
— Выратуй нас, добрая душа. Панаехаў пан злы са сваімі слугамі, б’е-забівае, апошняе адбірае, нікога не шкадуе, што толькі хоча, тое і вырабляе, бо на сваю шкуру ўправы не мае. Дапамажы, Вялута. Да канца жыцця маліцца за цябе будзем.
— Дапамагчы можна, — крэкнуў асілак. — Чаму б не дапамагчы, калі такі злыдзень да вас нарваўся. Дараваць такое, вядома ж, нельга. Зробім так. Вы ідзіце сабе дамоў. Ды ў хаціны не лезьце, перачакайце дзе-небудзь у бліжайшым лесе, а я тым часам што-небудзь прыдумаю. Дагнаць вас я ўсё роўна паспею.
— А ці не падманеш ты нас, Вялута? Няма болей нікому за нас, абяздоленых, заступіцца, — у адзін голас засакаталі спалоханыя сяляне. — Як жа мы да сваіх у вёску з’явімся, калі дапамогі не прывядзём?
— Не бойцеся, не падману! Трэба толькі памеркаваць крыху, як усіх тых рабаўнікоў вылавіць, каб не паразбягаліся, ды і іншым замовілі сюды лезці. Не бойцеся, не падвяду. Нікога я ў жыцці не падводзіў, тым болей, калі бедныя, абяздоленыя за дапамогай звярталіся!
— Ну, то мы пабеглі, волаце! — радасна ўсклікнулі вяскоўцы і паджагалі, толькі лаўжы на іхнім шляху затрашчалі.
— Бяжыце, бяжыце, — загуў у адказ Вялута, — пасміхваючыся аднымі вачыма, гледзячы на тое, як шпарка аддаляліся абнадзееныя людзі. — Я таксама зараз рушу, вось толькі вяроўку сваю вазьму.

* * *
Пан, параготваючы, наглядаў за тым, як ягоныя слугі ганяліся за жывёлай вяскоўцаў, валаклі на вазы ўсё, што маглі. Некаторыя ўжо бегалі за жанчынамі ды за дзяўчатамі, хапалі іх у абярэмак і валаклі куды-небудзь у цёмны кут, адкуль потым несліся адчайныя крыкі і плач.

— Так вам і трэба, хлопы! — паціраў задаволены рабаўнік рукі. — А то параспускаліся, бо даўно я тут не быў! Бачыш ты, яны падатак плоцяць — і хопіць! Ды колькі захачу, столькі і забяру! Голымі вас пакіну, каб ведалі, ад каго залежыце, псяюхі!

Вёска спачатку крычала, хоць крыкам сваім неяк супраціўляючыся, потым пачала паступова заціхаць і нарэшце ціхенька, як і ў даўнейшыя часы, заплакала горкімі слязьмі. Толькі і чуваць было, што крыкі рабаўнікоў, якія ніяк не маглі наталіць свае ненажэрныя пашчы.

Пад вечар цяжкагружаны абоз выправіўся ў дарогу. Наперадзе ў хвацкім фаэтоне ехаў сам пан. За ім цягнуліся шматлікія вазы з дабром, пылілі статкі жывёлы, забранай у вяскоўцаў.

Едуць яны сабе, нават і не здагадваюцца пра небяспеку, а яна тут вось — побач. Загуло нешта, засвістала і цяжка грохнула прама перад галавою абоза. Загігікалі ўспуджаныя коні, кінуліся рвацца ў бакі. Ледзьве іх стрымалі. Ажно зноў загуло-затрашчала і ззаду абоза гопнуўся вялізны, нібы хата, камень і загарадзіў сабой дарогу. І тут такое пачалося! Нейкі магутнага целаскладу мужчына хадзіў уздоўж вазоў і лупасіў кулакамі па галовах панскіх паслугачоў. Сам гаспадар абоза бег наперадзе незнаёмца, і той раз-пораз лупіў яго пад азадак сваім здаравенным лапцем. Тады памешчык ляцеў, не дакранаючыся да зямлі, крокаў сто і зноў кідаўся бегчы, каб не загінуць пад вялізнаю нагою.

Усё вярнуў людзям Вялута, нават панскіх коней і вазы пааддаваў вяскоўцам. Дзякавалі, як маглі, яны, а ён толькі пасміхаўся, закручваючы даўжэзны вус.

— Чаго ўжо там дзякаваць! Жывіце, родныя, вольна ды багата! Чаго ў суседстве не бывае!

Вось такі асілак Вялута тут даўным-даўно жыў. Добры надта быў, таму людзі ягонае імя да гэтых часоў з удзячнасцю згадваюць.

Калі памёр волат, то пахавалі яго на той самай гары, дзе палац стаяў. Пазней лясы сышлі і на тым месцы поле стала, людзі жыць пачалі, але памяць пра Вялуту назаўсёды захавалі. Назвалі так сваю вёску.”

Я змясціў гэтую легенду ў кнігу “Велута”, паколькі яна ёсць у кнізе “Брэстчына”, Мінск, 1995 г. пад рэдакцыяй кандыдата філалагічных навук А.М. Ненадаўца. А вам, паважаныя чытачы, даецца права на роздум: што паслужыла штуршком лічыць назву вёскі “Велута”. Я прытрымліваюся больш версіі, што “Лута” — гэта ліпавае лыка, а “Ве” — гэта “тут”.

А вось яшчэ адзін варыянт з гісторыі в. Велута былога вучня, сёння студэнта БДУ Каховіча Рамана Уладзіміравіча.

Многіх людзей цікавяць пытанні: «Адкуль пайшла назва яго прозвішча, адкуль яго продкі родам, кім былі раней?»

Мне заўсёды цікавіла пытанне: «Адкуль пайшла назва нашай вёскі, чаму менавіта так яна называецца, а не інакш, што паслужыла асновай для гэтай назвы «Велута»? Гэта пытанне мы часта абмяркоўвалі на ўроках гісторыі. Я ведаў аб назве маёй маленькай Радзімы найперш з афіцыйных крыніц, у якіх гаворыцца аб паходжанні назвы вёскі Велута. Вось яна, гэта версія:

Слова «Велута» паходзіць ад слова «вялікі Лут», што азначае «волат». Аднойчы я запытаў у сваёй цёткі ці ведае яна пра паходжанне назвы нашай вёскі. І я расказаў афіцыйную версію.

Яна адказала, што ведае гэту афіцыйную версію, аб якой даведаўся Іван Аляксеевіч Панасюк у навуковых установах і аб гэтым было надрукавана у Лунінецкай раённай газеце «Ленінскі шлях». Пасля чаго я пачуў другую народную версію пра паходжанне нашай вёскі — Вялута. Гэтым цікавілася мая цётка Вера Паўлаўна Каховіч, яна у юнацтве пыталася ў свайго бацькі Паўла Адамавіча Каховіча і ў больш сталым узросце ў старэйшых людзей вёскі, з якімі давялося размаўляць на гэту тэму.

І вось, што ёй расказаў яе бацька, а мой дзядуля. Ён таксама цікавіўся ў старых людздей таго часу, што азначае слова Велута. Яны адказвалі, назва вёскі паходзіць ад назвы дрэва ліпа. У тыя даўнія часы на мясцовым дыялекце ліпу называлі — лут. Калі прыйшлі першыя пасяленцы у нашы мясціны, яны размясціліся каля вялікага лута, але тут каля ліпы рос цэлы ліпнік. Гэта прыкладна знаходзілася ў раёне Балушы, старой школы, магазіна старога і новага, пачатку вуліцы Булічы да Драбовіча Дзям’яна (Восовяка) Боровская. Гэта было самае высокае і спрыяльнае месца для паселішча, таму што вакол былі непраходныя балоты і неабсяжныя лясы. Вакол Вялікага лута раслі маленькія ліпкі. З гэтых ліпак, а дакладней пабегаў, нашы продкі здзіралі кару і рабілі вушкі для лапцяў, якія былі больш носкія чым з лазы і якія ў той час з’яўляліся дэфіцытам. Іх спачатку рыхтавалі зімой, затым варылі потым здзіралі кару, тады і атрымоўвалі патрэбны матэрыял для лапцяў. Як расказваюць людзі, сюды прыйшлі і пасяліліся чатыры сям’і, адкуль яны прыйшлі ніхто не ведае. Аб гэтым расказвалі майму дзядулі Фёдар Якаўлевіч Каховіч і Адам Раманавіч Каховіч. Аб гэтым таксама расказваў маёй цётцы Піліп Сцяпанавіч Арэхва.

І я з гэтай гіпотэзай згодны больш, чым з афіцыйнай гіпотэзай аб волаце, бо гэта можна абгрунтаваць наступным чынам. У тыя далёкія часы, калі людзі шукалі новыя мясціны для жыхарства і не было добрых шляхоў зносін яны перамяшчаліся ў асноўным па вадзе ў пошуку новых месцаў жыхарства, якія павінны былі даць магчымасць абсталявацца і жыць. І гэтыя мясціны павінны адпавядаць некаторым патрабаванням таго часу.

Па-першае. Магчымасць звязвацца з роднымі і другімі людзьмі, мясцінамі, ад якіх адышлі, гэта задавальняла рака. У тыя часы яна магчыма была адзіным шляхам зносін.

Другое. У той час адзіным абуткам былі лапці, якія рабіліся з кары лазы і ліпы. Таму верагодней усяго першыя пасяленцы выбралі гэтыя мясціны для жыхарства, дзе была наяўнасць ліпы і лазы. Пасяліўшыся тут яны падтрымлівалі сувязь з блізкімі, альбо знаёмымі. На пытанне іх, дзе яны жывуць, яны магчыма адказвалі, што трэба плысці па рацэ, хаця можа была і дарога, і калі убачыце Вялікі лут, там мы і жывём. На працягу жыцця назва з цягам часу скарацілася ў Вялуту.

Влсь так магчыма і з’явілася назва вёскі — Велута. Так што Вялікі Лут гэта быў першы адрас, які называлі нашы продкі сваім родным, пасля чаго ён з цягам часу стаў такім, які мы бачым на канверце, калі атрымоўваем пісьмо, або ўказваем яго, дзе нарадзіліся і г.д.

Па-трэцяе Волат — гэта назва, якая даецца другім чалавекам. Гэта азначае, што нехта даведаўся, што там жыве волат і сказаў: «Там жыве ВЯлікі Лут» — што мала верагодна. Часцей людзі самі даюць назвы вуліц і мясцін, на якіх мы жывем, дзе бываем: Заброддзе, Задуб’е, Пашчана, Чорны Брод, Старына, Ляды, Космово, Боровская, Поросля, у Сосінкі, у дуба, Залессе і інш. Некаторымі назвамі мы зараз карыстаемся, хаця гэтых прымет няма.

У розныя часы вёска называлася так:

• Велута — 1588, 1612 гг.
• Велюта — 1795 г.
• Велуто — 1886 г.
• Волута, Валута — у савецкія часы (1939–1965 гг.)

Галоўным заняткам насельніцтва было развядзенне жывёлы, паляванне, рыбная лоўля, дробнае саматужніцтва, бортніцтва, і толькі часткова земляробства, бо адваяваць у балота ці лесу кавалак зямлі было вельмі цяжка. Мясцовасць тут яшчэ параўнальна нядаўна была моцна забалочанай. Жанчыны ў асноўным займаліся хатняй гаспадаркай, летам збіралі і назапашвалі ягады і грыбы, а зімой, як і дагэтуль гавораць, “пралі кудзелю”, ткалі палатно, шылі, вышывалі.

Рыбная лоўля з далёкіх часоў у нашых продкаў была адной з самых даходных крыніц дабывання ежы для сям’і. Тым больш што ў XVI–XVIII стагоддзях прырода наша была шчодрая на свае дары. Улюбёнай справай рыбнай лоўлі была лоўля ўюноў. Прылады былі розныя, але часцей за ўсё гэта былі кашыцы ці няроты. Потым уюноў пасыпаюць соллю, нанізваюць на “мэтцы” з лазы; потым абжарваюць на кастры альбо цвемяць. У нашыя часы могуць сушыць і ў рускай печы.

Земляробствам займацца ў XVI–XVIII стагоддзях было цяжка, паколькі тэрыторыя вакол в. Велута была вельмі забалочаная. Людзі асвойвалі невялікія кавалачкі зямлі на лясных палянах. На гэтых глебах сеяліся збожжавыя, у асноўным жыта, проса, чачавіца. У ХІХ стагоддзі велуцяне пачалі садзіць бульбу і некаторыя віды агародніны. Гэта стала магчыма пасля пабудавання чыгункі ў бок Баранавіч і асабліва ў той час, калі Велута была звязана дарогамі з вёскамі Бастынь, Чучавічы, Багданаўка, і канешне, з Лунінцам і Пінскам. Сталася гэта перад першай сусветнай вайной.

Асноўным заняткам жанчын было летам збіральніцтва дзікарастучых лекавых і пахавых траў. Усё гэта добра высушвалася і выкарыстоўвалася ў асенне-зімовы, вясновы перыяды. Паколькі медыцынскае абслугоўванне ў в. Велута адсутнічала, велуцяне карысталіся сваімі народнымі сродкамі. Сюды ж трэба дадаць дабыццё “калоднага” мёду.

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя з “дзяржаўнымі” сялянамі адбыліся змены: з 1852 г. дзяржаўныя сяляне Лунінеччыны былі пераведзены з баршчыны на грашовую рэнту.

У прыгоннай вёсцы панавала адработачная рэнта (паншчына). Так, сяляне Вялюты (сучаснай Велуты) і Ліпска за надзел памерам 14 дзесяцін 1023 сажні, які атрымлівалі ад памешчыка Друцкага-Любецкага, павінны былі адпрацаваць 156 дзён “вупражных”, 52 дні “пешых”, 48 дзён “згону”. Апроч гэтых галоўных павіннасцей, сяляне выконвалі “шарваркі” (будаўнічыя работы), падворную і вартаўнічую павіннасці, мясам і інш. Такая плата намнога перавышала звычайную арэндную цану за падобны зямельны ўчастак. Трэба таксама мець на ўвазе, што памешчык, які меў поўную ўладу над сваім прыгонным, мог без перашкод адабраць у яго зямлю, маёмасць, абмяняць, прадаць, збіць або нават беспакарана забіць яго самаго.

У першай палове ХІХ ст. гаспадарка і дзяржаўных, і памешчыцкіх сялян была вельмі прымітыўнай.

Плошча раёна была ў большасці пакрыта балотамі, лясамі, хмызняком. Глебы былі неўрадлівымі, пераважна глініста-пясчанымі, вільготнымі, патрабавалі ўгнаення.

Так і цягнулася дзень за днём, год за годам, стагоддзе за стагоддзем амаль без ніякіх змен, без ніякіх прасветаў аднастайнае жыццё ў вёсцы. Не даходзілі да яе, агароджанай ад усяго свету густымі лясамі і непраходнымі багнамі, амаль ніякія навіны, амаль не закраналі яе войны, паўстанні. І здавалася, што так будзе давеку.

Хутар Княжыстановішчы

Ведучы размову аб в. Велута, нельга не ўспомніць невялікі па колькасці населены пункт — хутар Княжыстановішчы, які знаходзіцца за 4,5 км ад в. Велута. Чаму такая назва была яму дадзена, ужо ніхто не памятае, але жыхары памятаюць яшчэ да польскіх часоў, што гэта ўрочышча называлася — «Княжы Востраў». Назва яму была дадзена, відавочна, яшчэ з 15–16 стагоддзяў. А калі ў 1922 годзе Лунінецкі р-н апынуўся ў складзе Польшчы, то праз 3 гады, а дакладней, у 1925 годзе, польскімі ўладамі было вырашана на Княжым Востраве пасяліць частку жыхароў в. Велута. Таму першыя пасяленцы тут з’явіліся ўжо вясною 1925 года. Гэта былі бацькі Каховіча Аляксея Уласавіча, Каховіч Іван Апанасавіч, Каховіч Фёдар, Клімчук Сяргей, Хлуд Рыгор Марціпавіч. Пазней, у 1928 годзе, перабраліся сюды Клімчук Мікалай, Максімчык Фёдар, Кашэль Міхаіл, Арэхва Сцяпан, Гардзюк Адам, Шыйч Іван Іванавіч і другія. З тых часоў месца засялення пачалося называцца хутар Княжыстановішчы. Недалёка ад яго былі другія невялікія пасяленні, напрыклад, урочышча “Турцы”, дзе жылі Клімчук Даніл, Гунчык Якім, Драбовіч Адам, Хадатчук Васіль, Каховіч Фёдар Гаўрылавіч. На “Сухім Барку” жылі Сайко Піліп, Максімчык Анісім, Каховіч Іван, Каховіч Піліп, Шуляк Сяргей.

У Кармужскіх быў хутар, дзе жыла сям’я Радзюка Мікалая. Тут жа хачу зазначыць, што вакол в. Велута было яшчэ некалькі хутароў: урочышча “Бярэза” — Зялевіч Дзяніс, урочышча “Краснае” — жылі сем’і Каховіч Міхаіла, Прымаковічаў, Насеняў. Але самым аддаленым хутарам лічыўся хутар ва ўрочышчы “Восава”. Там жыла сям’я Драбовічаў да 1942 года, пакуль немцы іх не заставілі пераехаць у в. Велуту, падазраючы сям’ю ў сувязі з партызанамі. Гэты хутар знаходзіўся каля 8,5 км ад в. Велута. Сёння там плёхаюцца хвалі вадасховішча “Велута”. Быў невялікі хутар на “Зарэччы”, дзе жыў Драбовіч Васіль, “Міронаў хутар” — гаспадыня Лукер’я.

Побач з вёскаю было ўрочышча “Масцішча”, дзе таксама жылі 3 сям’і. Тут жа з 1944 па 1956 год была пачатковая школа.

Аднак вернемся да хутара Княжыстановішчы. Да сказанага патрэбна дадаць, што вакол Княжыстановішч было яшчэ 10 хутароў, размешчаных ва ўрочышчах “Татарка» «Сані», “Падсанечча”, “Ражон”, “Падліпечча”, “Пыдцерла”, “Сухі Барок”, “Турца”, “Прыслон”. Таму на хутары Княжыстановішча ў 1944 годзе таксама была адкрыта пачатковая школа. Да 1954 года яна размяшчалася ў наёмных памяшканнях. А ў 1955 годзе была пабудавана прыгожая драўляная школа. За часы яе існавання тут атрымаў пачатковую адукацыю не адзін дзесятак хутарскіх дзяцей. За часы існавання тут працавалі Кірэйчык, Юхневіч, Руткоўскі Б. В., Міхневіч Ст. Ад., Барысік Л. Ад. Будынак школы стаяў на ўскрайку лесу, прыгожага сасновага бору. Па восені вучні са сваімі настаўнікамі праводзілі часта ўрокі на прыродзе. Для дзяцей навакольных хутароў іх родная школа назаўжды засталася ў памяці. Будынак выдзяляўся сваёй велічнасцю, прыгажосцю. Вакол стаяла такая цішыня, экалагічная чысціня, якую сёння знайсці цяжка (я маю на ўвазе школу). Чаму я так пішу? Таму што мне ў 1969 годзе, студзені месяцы, пашчасціла мець магчымасць папрацаваць 24 дні ў гэтай школе, таму што настаўніца іх захварэла. Выходзіў з в. Велута ў 7 гадзін раніцы на лыжах, снегу было многа, мароз — 15°–17°С. У лесе прыгажосць непаўторная, паветра чыстае. Колькі птушак і звяроў пабачыш, пакуль дабярэшся да “зялёнай школы”.

Трэба сказаць, што і дзеці тут вучыліся асаблівыя. Яны выраслі сярод прыроды ці, лепш сказаць, з самой прыродай. Былі ў добрым сэнсе слова “дзецьмі лесу”. Часта маглі стаць добрымі дарадчыкамі маладому настаўніку, дакладна ведаючы ядомыя і неядомыя грыбы і ягады; месца, дзе збудавалі свае гнёзды пугач, чорны бусел, зялёны дзяцел; дзе жыве “рыжая хітруха” — ліса — ці барсук, ціхенька перадаючы мудрасць бацькоў аб забароне разбураць птушыныя гнёзды. Яны нават не ўсведамлялі сваю мудрасць і, па-сялянску сціплыя, трошачкі насцярожана глядзелі на настаўніка, які размаўляў не так, як яго бацькі, і апрануты інакш. Колькі багацця мела іх душа, яны мабыць тады так і не ўсведамлялі. Настаўнікі перадавалі ім свае веды, а атрымлівалі ад іх незвычайную энергетыку ад прыроды, якую ў другім месцы атрымаць было немагчыма.

Пасля заканчэння пачатковай школы дзеці наведвалі да 1970 года базавую Вялуцкую школу, пасля 1970 ужо сярэднюю школу. Вельмі многія былыя вучні х. Княжыстановішчы закончылі вышэйшыя навучальныя установы, універсітэты, тэхнікумы. Сёння працуюць у розных галінах народнай гаспадаркі не толькі нашай роднай Беларусі, але і за яе межамі. Многія абралі сабе прафесію, звязаную з лесам. Клімчук Васіль і Вольга Міхайлаўны; Шуляк Іван Іванавіч.

У гэтым годзе хутару Княжыстановішчы споўнілася 80 гадоў. Змены тут вялікія. Больш як 20 гадоў няма тут школы. Паменшылася катастрафічна насельніцтва. З 16 сядзіб толькі ў 8 жывуць хутаране. На 90% яны людзі пенсійнага ўзросту. Але як і раней па святах, у водпуск ці на выхадныя прыязджаюць сюды тыя, хто тут нарадзіўся, дзе прайшло іх дзяцінства і юнацтва. Дым бацькоўскага дома і паветра роднага лесу заўсёды чакае. Хацелася б верыць, што такі прыгожы хутар павінен жыць доўга. Ен таксама часцінка гісторыі в. Велута.

Свежы вецер даляцеў да Велуты толькі недзе на рубяжы ХІХ і ХХ стагоддзяў.

Карта з першым узгадваньнем вёскі Велута

Вобраз Маці Боскай Уладзімірскай з Святатроіцкай царквы вёскі Велута, пабудаванай у 1803 годзе

Нарубы на могілках. 1926 г.

Родавы герб Друцка-Любецкіх. Друцк

Запрастольны крыж Святатроіцкай царквы вёскі Велута

Хутар Восава. Драбовіч Сьцепаніда з сынам. 1929 г.

Жыхарка вёскі Велута. 1926 г. Фота Машчынскага

Будаўніцтва вузкакалейкі Люшча — Велута — Чучавічы — Бор

• Лунінец — Вільня — 1884 г., 296 вёрст;
• Лунінец — Пінск — 1884 г., 54 вярсты;
• Лунінец — Гомель — 1886 г., 282 вярсты.

Пачатак ХХ стагоддзя быў часам завяршэння першай чаргі асушэння балот вакол Навасёлак, Люшчы, Бастыні, Чучавіч і часткова в. Велута (1903 год). Царскі ўрад таксама меў свае інтарэсы ў гэтай мясцовасці. Край наш быў вельмі багаты на лясы. А пакуль мясцовасць была забалочанай да такой ступені, што нічым нельга было вывезці драўніну, а тым больш даставіць яе ў Расію ці нават прадаваць у Еуропу і другія краіны, то і было прынята такое рашэнне — пачаць будаўніцтва чыгункі з вузкай каляінай. Восенню 1905 г. было пачата будаўніцтва чучавіцкай веткі Палескіх чыгунак ад станцыі Люшча да прыпыначнага пункта. Абапал праходзіў канал даўжынёю ў 27,8 вярсты праз вёскі Навасёлкі і Вялікія Чучавічы, і канешне ж ішоў побач з в. Велута. Пры гэтым улічваўся рэльеф мясцовасці і прыродныя ўмовы. З-за моцнай забалочанасці чыгунка як бы вярталася ў напрамку да Лунінца (сёння гэта ўрочышча завецца “Звярынец”), абмінала Сядзельскае балота, лясіста-нізінныя ўрочышчы Сядзельскі Бор і Мушыну Ніву (яны і сёння завуцца так) і накіроўвалася прама на поўнач, перасякаючы р. Цна і яе балоцістую пойму ля ўрочышча “Сокалаў Рог” (праз яе быў пабудаваны невялікі драўляна-бетонны мост, існуючы па сённяшні дзень. Далей ветка перасякала невялікі прыток р. Цна — рэчку Штыр (ёсць і сёння) ля ўрочышча Шпакоўка, ішла ўздоўж канала, за Навасёлкамі ва ўрочышчы Зялёнае паварочвала на паўднёвы ўсход да Вялікіх Чучавіч. За вёскамі дарога праходзіла праз лясны масіў і ўрочышча Рачкі, перасякаючы канаву Заазерскую, і ля хутара Бор паварочвала на паўднёвы ўсход да канаў Крынічнай і Плёса. Тут і знаходзілася канчатковая тупіковая станцыя чучавіцкай веткі — Канал.

Чыгуначнікі станцыі Люшча і будаўнікі чучавіцкай веткі ў кастрычніку — снежні 1905 г. прынялі ўдзел у падзеях Усерасійскай стачкі.

Пасля здачы ў эксплуатацыю 25 сакавіка 1908 г. па чучавіцкай ветцы стала вывозіцца драўніна, неабходная дрэваапрацоўчым прадпрыемствам наваколля, у тым ліку — на Лунінецкі шпалапрапітачны завод для вырабу чыгуначных шпал, а таксама ў цэнтральныя раёны Расіі і на Украіну для выкарыстання пад крапёжны лес для шахтаў.

Курсіраваў цягнік, які падвозіў на лесараспрацоўкі рабочых і служачых, дастаўляў на станцыю Люшча платформы з драўнінай. Потым хадзіў яшчэ адзін — цягнік №33 – 34 з таварнымі платформамі і пасажырскімі вагонамі 2-га і 3-га класаў. Расклад руху цягнікоў, занатаваны ў “Памятной книжке Минской губернии за 1913 год”, адпавядае і 1914 году, калі таварна-пасажырскі цягнік Люшча — Чучавічы — Канал меў нумар 33–34.

Верст	Станціи	Тов. - пас. Ваг.	Верст	Станціи	Тов. - пас. Ваг.
		Ч.М.			Ч.М.
	Каналъ	10.27 д		Люща	8.10 у
9	Чучевичи	11.21		Новоселки	8.40
	Новоселки	11.43	19	Чучевичи	9.32
28	Люща Приб.	12.13	28	Каналъ Приб.	9.57

У 1914 г. начальнікам станцыі Чучавічы быў адстаўны падпаручык Антон Адамавіч Лянчэўскі, станцыі Канал — Уладзімір Мікалаевіч Корзун. Да пачатку 1917 г. на абедзвюх станцыях пасады начальніка былі вакантнымі.

У пачатку 20-х гадоў частка яе была разбурана. Са станцыі Люшча поезд адыходзіў кожны дзень у 8.10 ранку, на апошнюю станцыю Канал прыбываў у 9.57, а ў 10.27 адыходзіў у адваротны бок. “Поездок” — так называлі гэты поезд палешукі — рабіў два прыпынкі: у Навасёлках і Вялікіх Чучавічах (ст. 79 – 80 кнігі “Памяць. Лунінецкі раён”).

А звярнуўся я да гэтай крыніцы і падзеі па той прычыне, што ўвод у эксплуатацыю вузкакалейкі даў магчымасць жыхарам Люшчы і таксама в. Велута мець добрую, стабільную работу, што існавала яна (вузкакалейка) амаль да канца 80-х г. ХХ стагоддзя. За ўсе часы існавання чыгункі на ёй працавалі і пайшлі на заслужаны адпачынак болей чым 150 жыхароў Велуты, а ад царскіх часоў і таго болей. Акрамя таго, яна была добрым сродкам зносін з “вонкавым” светам. Жыхары Велуты пачалі асвойваць “свет”. Працавалі нават некаторыя жыхары і на шырокай калеі. А Шуляк Адам Анікеевіч, са слоў яго пляменніцы Фядоры, працаваў нават дзяжурным па станцыі ў г. Шэпятоўка, дзе і пахаваны. Ну і трэцяе, а колькі будаўнічай драўніны было вывезена і на пабудову хат у в. Велута. Давозілі па вузкакалейцы да маста р. Цна. Разгружалі, збівалі плыт і гналі па р. Цна да в. Велута. У пасляваенныя гады ў час сенакосу людзей падвозілі з Велуты касіць у “Пярсцец” ці да другога ўрочышча. Вузкакалейка для жыхароў вёскі мела ва ўсе часы, пры ўсіх уладах толькі станоўчае значэнне. І не стала яна патрэбнай толькі тады, калі ўжо было “выпілена” і вывезена ўсё, што толькі можна было. Сёння чыгуначныя рэльсы зняты, ёсць толькі насып, які сведчыць аб яе існаванні. А можа, праз год 50—80 яна яшчэ спатрэбіцца? Старыя людзі казалі, што яна павінна была ісці да Слуцка. Што ж, жыхарам Велуты астаецца ўспамінаць аб ёй з удзячнасцю. Гэта частка гісторыі вёскі.

Рабочыя-пуцейцы люшчанскай вузкакалейкі. 50-я гг. ХХ ст.

Шуляк Фядора

Гады ліхалецця

У тым жа 1915 годзе з Расіі сюды прыбыў інжынерна-сапёрны атрад. Сярод ваеннаслужачых быў салдат рускай арміі Волін Андрэй Харытонавіч з Калужскай губерні, Нарафамінскага павета, сяла Волкава. Мэта прыбыцця вайскоўцаў была вядома толькі ім адным. Але жыхары вёскі здагадваліся, што будуе гэты атрад, у задачу якога ўваходзілі інжынерныя работы ў раёне маста праз р. Цна, недалёка ад Сокалавага Рога. А будавалі яны, відавочна, невялікія простыя дамбы — перамычкі на выпадак прарыву лініі фронту немцамі ў раёне Пінск — Баранавічы. Успомнім прысутнасць А. Блока таксама ў 1916–17 гадах непапдалёк ад Парахонска. І вось тады дамбы перакрылі б рэкі Цну, Штыр, вада паднялася б і затапіла б шматкіламетровае наваколле на дзесяткі, а то і сотні кіламетраў (гэта толькі гіпотэза).

І сёння ў вёсцы жывуць нашчадкі Воліна. Пасля вайны ён застаўся у Велуце, ажаніўся з мясцовай дзяўчынай. У іх нарадзілася двое хлапцоў: Мікалай 1921 г.н. і Уладзімір. Мікалай Андрэевіч узнагароджаны двума ордэнамі Славы. Сёння радаслоўная вялуцкіх Воліных налічвае не адзін дзесятак чалавек.

Перыяд імперыялістычнай вайны стаў змрочным для жыхароў вёскі. Многія з іх былі забраны на службу “царю и отечеству”, многія загінулі на палях бітваў, страцілі жыццё дарэмна.

Пасля заканчэння вайны большая частка тэрыторыі Заходняй Беларусі заставалася пад уладай кайзераўскай Германіі. Па тэрыторыі раёна шасталі атрады Булак-Булаховіча. Гэта быў самы змрочны перыяд у жыцці жыхароў нашага раёна і в. Велута. 1919 год стаў годам прызыву нашых землякоў у Чырвоную Армію.

Рэвалюцыйныя падзеі 1917–18 гадоў да вёскі не дайшлі, а вось грамадзянская вайна не прайшла бясследна для жыхароў Велуты. Актыўны ўдзел ў грамадзянскай вайне прымалі Адам Раманавіч Каховіч, Яхім Кандратавіч Максімчык.

Адам Раманавіч Каховіч уступіў у Чырвоную Армію ў 1920 годзе, быў залічаны ў 90-ы полк 15-й Сібірскай дывізіі. У 1921 годзе прымаў актыўны ўдзел у разгроме банды Антонава. Потым быў пераведзены ў 7-ю кавалерыйскую брыгаду 1-й Коннай арміі, з якой быў накіраваны на ліквідацыю банд басмачоў у раён Ташкента. У 1923 годзе, у кастрычніку, быў дэмабілізаваны.

Мала імёнаў першых чырвонаармейцаў захавалася ў людской памяці — вельмі імкліва змяняліся падзеі на тэрыторыі нашага краю.

Вядома, што на франтах грамадзянскай вайны загінулі жыхары в. Велута Васіль Васільевіч Каховіч, Васіль Сцяпанавіч Каховіч, Павел Макаравіч Каховіч, браты Сяргей Сідаравіч і Піліп Сідаравіч Каховічы, Ігнат Піліпавіч Максімчык.

Некаторыя з былых чырвонаармейцаў загінулі ў час Вялікай Айчыннай. Захаваліся і іншыя імёны былых чырвонаармейцаў з Велуты — Пракоп Іванавіч Каховіч, Якаў Іванавіч Максімчык.

Праходзіў праз Велуту ў тыя гады і шлях 4-й Паўночнай брыгады пагранічнай аховы, якая пасля рэвалюцыі перайшла на бок Савецкай улады і разам з часцямі Чырвонай Арміі Заходняга фронту ў дваццатых чыслах ліпеня 1920 года гнала польскіх акупантаў з нашай зямлі. Пазней у раёне нашай вёскі была знойдзена круглая пячатка для дакументаў гэтай брыгады. Вельмі верагодна, што на месцы яе знаходкі размяшчаўся штаб.

З 1921 года да вызваленчага паходу Чырвонай Арміі ў верасні 1939 года на тэрыторыі раёна ўладарылі польскія “паны” і шляхта, бязлітасна эксплуатуючы мясцовае насельніцтва і па-варварску знішчаючы палескія лясы, вывозячы драўніну ў Польшчу.

Была такая фірма “Лес”, якая размяшчалася за 6 кіламетраў ад Велуты, у вёсцы Навасёлкі. Займалася гэтая фірма жорсткай эксплуатацыяй рабочых, якія былі прымушаны па 10–12 гадзін у суткі гнуць спіну, атрымліваючы за гэта мізэрную плату. Штрафавалі рабочых за самую нязначную правіннасць. Бязлітасная высечка беларускіх лясоў прыносіла ўладальнікам фірмы велізарныя барышы. У адным з нумароў за 1924 год газета “Савецкая Беларусь” пісала: “Польскія паны і іх урад знайшлі велізарную крыніцу прыбытку ў прыродных рэсурсах, насільна захопленых у Заходняй Беларусі”.

Вось сюды, у кантору фірмы, у адну з зімовых начэй вырашыў прыехаць са сваімі сябрамі-партызанамі граза польскай шляхты “Муха-Міхальскі”, ён жа Кірыла Пракопавіч Арлоўскі.

Адбыўся гэты эпізод, апісаны ў кнізе І. Ражкова “Чалавек з легенды”, у 1923 годзе. Пасля кароткай нарады вырашылі з’явіцца раніцай. З сабой Арлоўскі ўзяў Васіля Каржа, які ў гады Вялікай Айчыннай вайны стаў легендарным партызанскім камандзірам, і яшчэ 15 чалавек.

У канторы Арлоўскі прад’явіў напалоханым служачым і ўпраўляючаму свае патрабаванні: прыняць на работу незаконна зволеных, спыніць грабіць рабочых, ліквідаваць штрафы, скараціць рабочы дзень, раз і назаўсёды пакончыць са здзекамі з рабочых, спыніць драпежніцкае знішчэнне лясоў. “Такое патрабаванне, — сказаў К. Арлоўскі, — гэта патрабаванне народа”.

Калі служачыя фірмы атрымалі такую “прафілактыку”, Арлоўскі сустрэўся з рабочымі, правёў з імі гутарку аб каланізатарскай палітыцы польскага буржуазнага ўрада, аб мэтах і задачах партызанскай барацьбы, заклікаў усіх актыўна дапамагаць народным мсціўцам. Пасля гэтага жыхары навакольных вёсак пачалі дапамагаць партызанам яшчэ больш ахвотна, чым раней.

Верасень 1939 года быў найвялікшым святам і для жыхароў нашай вёскі Велуты. Ён прынёс ім вызваленне ад белапольскіх акупантаў. У вёсцы пачала працаваць школа. Прозвішча яе першага дырэктара было Пашкавец.

Але пажыць свабодна давялося нямнога. Пачалася Вялікая Айчынная вайна, якая несла людзям новыя пакуты. Аднак той агеньчык свабоды, новага шчаслівага жыцця, які разгарэўся ў людзях за паўтара года, ужо нельга было патушыць. Жыхары Велуты разам з усімі рабочымі і сялянамі былой Заходняй Беларусі верылі ў перамогу народа. Многія жыхары вёскі пайшлі ў партызанскія атрады, якія дзейнічалі на тэрыторыі Лунінецкага раёна. У атрадзе “За Радзіму” змагаліся Аляксей Іванавіч Хомка, Іван Васільевіч Прымаковіч, Сцяпан Ігнатавіч Хлуд, Іван Пракопавіч Дзедзін. Атрад “За Радзіму”, як і атрады імя Сталіна, імя Калініна, уваходзіў у склад брыгады імя Кірава, што была ўтворана на базе атрада імя Кірава ў жніўні 1943 года. 8 ліпеня 1944 года гэтая брыгада ўлілася ў Чырврную Армію. На яе рахунку шмат баявых аперацый.

У гады вайны ў 1943–1944 гадах у ваколіцах вёскі дзейнічала група атрада “Барацьбіты”, камандаваў ёю Д. Распопаў. Галоўнай задачай атрада было правядзенне разведкі для падрыхтоўкі аперацыі “Багратыён”. Сувязным гэтай групы быў жыхар нашай вёскі Адам Раманавіч Каховіч — удзельнік грамадзянскай вайны.

“… пусть проходят года,
Не забыта беда.
Нам о ней забывать,
Как себя продавать,
Надо помнить о ней
В мире нынешних дней”.
(Вл. Фирсов)

...Генадзь Іваноў нарадзіўся ў 1924 годзе ў Аляксандраве Уладзімірскай вобласці. Сябры яго памятаюць як вясёлага, абаяльнага таварыша. А таварышаў у яго было шмат, бо ён умеў сябраваць.

Біяграфія Генадзя вельмі кароткая, як і ў многіх яго аднагодкаў. У камсамол уступіў у школе. Пасля дзевяці класаў, у 1941 годзе, пайшоў працаваць. Фронт знаходзіўся блізка, бацька хварэў, старэйшы брат быў у арміі. Гена працаваў токарам на заводзе, затым разам з прадпрыемствам эвакуіраваўся на Усход, адкуль і пайшоў добраахвотнікам на фронт. Вучыўся на курсах афіцэраў. У званні малодшага лейтэнанта пачаў ваяваць у саставе марскога дэсанта на Чорным моры. У арміі быў прыняты кандыдатам у члены ВКП(б).

Генадзь Іваноў удзельнічаў у баях за Наварасійск, Тамань, Керч. У лістападзе 1943 года пры высадцы дэсанта быў цяжка паранены і трапіў у шпіталь горада Сочы. Быў прадстаўлены да ўзнагароды — ордэна Чырвонай Зоркі.

А дома памылкова атрымалі вестку аб яго смерці. Са шпіталя Г. Іваноў імкнуўся хутчэй трапіць на фронт. І, поўнасцю не далячыўшы, яго выпісалі.

Сястра, Вольга Касмоўская, пісала: “Таварыш яго расказваў: прыйшоў Гена ў зямлянку (гэта было ў Крыме), кульгаючы, з палкай, з сівымі скронямі. А было яму тады 19 гадоў. Высокага росту, здаваўся старэйшым на гадоў пяць.

Мы яго такім не бачылі, бо з дому ён пайшоў зусім хлопчыкам — у 17 гадоў.

З Крыма ён быў пераведзены на 3-ці Беларускі фронт. Пісаў нам бадзёрыя пісьмы”.

Захоўваюцца ў нашай школе яшчэ два заветныя трохкутнікі. Адно з пісьмаў для нас самае дарагое, апошні ліст Генадзя Іванова з фронту дадому. Датавана пісьмо 12 чэрвеня 1944 года. Вось некаторыя вытрымкі з яго:

“Прывітанне з фронту!.. не крыўдуйце, што пішу рэдка. Тут не кожны дзень маеш час... Хутка будзем дзейнічаць, ды так, што немцу млосна стане, захлынецца ён у балотах... (маецца на ўвазе аперацыя “Багратыён”). Гэты месяц быў цяжкі, амаль два тыдні без адпачынку...”

Гена быў забіты адразу, снарад разарваўся каля яго ў метрах сямі-васьмі, і маленькі асколак трапіў прама ў сэрца...

Дарагая мамаша! Хутка-хутка разаб’ём фрыцаў, і жыццё пойдзе зусім па-іншаму...

Уладзімір, 17 кастрычніка 1944 года”.Два пісьмы, два салдацкія лёсы. Мы павінны заўсёды помніць тых, хто загінуў за наша сённяшняе жыццё і яшчэ з большай удзячнасцю і пачуццем абавязку адносіцца да ветэранаў вайны і партызанскага руху. Вось так пра гэта пісала ў свой час сястра Генадзя Іванова:

“Рабяты, усе яны — і Гена Іваноў, і іншыя, хто загінуў, і тыя, што жывуць і працуюць побач з намі, — не шкадавалі свайго жыцця дзеля жыцця нашага, дзеля ідэй камунізму, дзеля шчасця на зямлі. Так будзьце дастойнымі загінуўшых, будзьце вернымі памочнікамі і прадаўжальнікамі справы жывых герояў, сціплых і простых, якія робяць агульную вялікую справу — будуюць у нашай краіне камунізм”.

* * *
Пасля вызвалення Велуты на фронт з яе пайшло больш як 130 чалавек. Большая іх частка навечна засталася ляжаць на берагах Віслы, Дуная, Одэра дзеля нашага шчаслівага сённяшняга дня. Многія вярнуліся параненымі. Гэта Фёдар Маркавіч Сайко, Іван Пракопавіч Дзедзін, Васіль Аляксандравіч Наварыч і многія іншыя. Цяпер у жывых засталося ўжо нямнога ветэранаў. 45 з іх узнагароджаны ордэнамі і медалямі. Сярод іх — кавалер двух ордэнаў Славы Мікалай Андрэевіч Волін. Па аднаму ордэну Славы мелі Архіп Сцяпанавіч Гардзюк, Міхаіл Васільевіч Клімчук, Сяргей Касьянавіч Дырман і іншыя.

Вось дакументальны нарыс пра кавалера двух ордэнаў Славы, нашага земляка, радавога Мікалая Воліна. ( “Ленінскі шлях” ад 9 мая 1978 г.).

I. Першае знаёмства

Абсягі Велуты — у завадзі, у рачных і азёрных плёсах. І да сядзібы Мікалая Андрэевіча Воліна не так проста ў Заброддзе дабрацца. Першакласнік Віталік Волін шыбуе шпарка, цікаўна пазіраючы на нас.

— Ці хутка прыйдзем да дзядзькі?

— Хутка, унь за тым хляўком жыве, апошняя кладка засталася, — і Віталік накіроўвае свае жывыя вочы ўсцяг вясковай вуліцы.

Гаспадара дома няма.

— На рабоце бацька, — тлумачаць дзеці Мікалая Андрэевіча — пяцікласнік Сяргей і дзесяцікласніца Вольга. На рабоце — значыць трэба накіроўвацца ў Люшчу. Там працуе Мікалай Андрэевіч — брыгадзірам маставікоў на Люшчанскім участку аб’яднання “Лунінецлес”.

Але адбываецца першае знаёмства з героем нарыса — знаёмства дакументальнае, ці што. Вольга прапаноўвае дакументы, перапіску Мікалая Андрэевіча.

...Пажоўклая чырвонаармейская кніжка. З ёю радавы Волін прайшоў вайну. Кароткія лаканічныя радкі:

“Прысягу прыняў 21.08.1944. Год нараджэння — 1921. Спецыяльнасць да прызыву — цясляр; месца нараджэння і пастаяннага жыхарства. Дамашні адрас... Пінская вобласць, Лунінецкі раён, в. Велута, бацька Андрэй Харытонавіч; праходжанне службы — стралковы полк, чырвонаармеец, старшы кулямётчык — 19.09.1944 г.; Берлінскі полк, 3 стралковы батальён, узвод ПТР, чырвонаармеец, 5.07.1945; удзел у паходах, узнагароды і адзнакі — 1-ы Беларускі фронт, ордэн Славы ІІІ і ІІ ступені, ордэн “Чырвоная зорка”, медаль “За баявыя заслугі”... Паранены і кантужаны..."

ІІ. Пра славу не думаў, да славы ішоў...

Плацдарм на заходнім беразе Одэра быў невялікім. Яго плошча складала кіламетры з два ў шырыню і прыкладна столькі ж у даўжыню. Захапіць яго, замацавацца на супрацьлеглым беразе ракі выпала на долю і роты Гарбаценкі, той роты, дзе быў радавы Волін.

Вораг імкнуўся скінуць у ваду адважных байцоў. Атака следавала за атакай. Радавы Волін не губляўся, адчуваў сябе спакойна і трапна касіў насядаўшых гітлераўцаў. Кулямётчык разумеў важнасць усёй аперацыі, разумеў, што пашырэнне Одэрскага плацдарма адкрые шлях для наступлення ўдарнай групоўкі 1-га Беларускага фронту на Берлін. Камандуючы 1-га Беларускага фронту маршал Г. К. Жукаў напярэдадні аперацыі звярнуўся да камандзіраў карпусоў і дывізій з тэлеграмай наступнага зместу:

“На 5-ю ўдарную армію ўскладзена асабліва адказная задача ўтрымаць захоплены плацдарм на заходнім беразе ракі Одэр і пашырыць яго хаця б да 20 кіламетраў па фронту і 10–12 кіламетраў у глыбіню.

Я ўсіх вас прашу зразумець гістарычную адказнасць за выкананне даручанай вам задачы і, расказаўшы сваім людзям аб гэтым, патрабаваць ад войск выключнай стойкасці і доблесці.

На жаль, мы вам не можам пакуль што дапамагчы авіяцыяй, таму што аэрадромы раскіслі і ўзляцець самалёты ў паветра не могуць. Праціўнік лятае з берлінскіх аэрадромаў, якія маюць бетонныя палосы. Рэкамендую:

1. Закапацца глыбока ў зямлю.
2. Арганізаваць масавы зенітны агонь.
3. Перайсці да начных дзеянняў, кожны раз атакуючы з абмежаванай мэтай.
4. Днём адбіваць атакі ворага.

Пройдзе 2–3 дні — праціўнік выдыхнецца. Жадаю вам і кіруючым вамі войскам гістарычна важнага поспеху, які вы не толькі можаце, але павінны забяспечыць.
Г. Жукаў”.

“...за захоп і расшырэнне плацдарма на рацэ Одэр першы нумар кулямёта радавы Волін Мікалай Андрэевіч знішчыў гранатамі кулямёт праціўніка. У гэтым баі 13.2.45 г. быў паранены...”

У сваіх успамінах маршал Г. К. Жукаў зазначыць:

“У выніку шматдзённых змаганняў плацдарм быў пашыраны да 44 кіламетраў. З яго і пачалося наступленне фронту на Берлін...”...Мікалай Андрэевіч з выгляду непрыкметны. Просты, сціплы чалавек. Расказвае, узважваючы кожнае слова.

— Пра смерць тады не думаў. Быў малады, рухавы. З Велуты ў нас на фронт пайшло чалавек 200, а можа і больш. Загінуў кожны трэці, — расказвае былы франтавік.

Успаміны. Наплываюць. Часта. З вайны. Вось Мікалай Захаравіч Гарбаценка. Мой камандзір роты. Перапісваемся. Зусім нядаўна адшукалі адзін другога. Ён — Герой Савецкага Саюза. Здароўе — так сабе. Сляды вайны. Сляды плацдармаў, франтавых пакут. Пачытайце, што піша пра майго былога камандзіра роты таксама франтавік, ветэран нашай дывізіі Іван Ільіч Левінцаў.

Чытаю ліст ад І.І. Левінцава. У пісьме расказваецца, што Гарбаценка жыве ў Алма-Аце. Вось толькі здароўе няважнае.

Углядаюся і ў фотаздымак, на якім — Герой Савецкага Саюза. Мужны, суровы позірк, за якім — адчуванне цвёрдага характару, перажытае. Надпіс на фотаздымку:

Салдату сваёй роты, кавалеру ордэнаў Славы Воліну М.А. На памяць аб сумеснай барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі за гонар і свабоду нашай Радзімы...”

Яшчэ раз углядаецца ў фотаздымак і Мікалай Андрэевіч. Маўчыць ветэран. Аб чым ён думае?

Аб тым, што чацвёра засталося іх з роты ў баях за Віслай? Што васьмёра байцоў усяго выйшла з баёў на подступах да Берліна — з палка? Альбо ўспамінаюцца баі за г. Пулавы?

...Тады, 12 студзеня 1945 года, у разведку пайшла ўся рота капітана Гарбаценкі. Пайшла, каб з боем узяць “языкоў” — далей без ведання абстаноўкі дзейнічаць было немагчыма. Ты ідзеш, лічы, у адкрытую. Насустрач агню, смерці.

Удала з боем пройдзена першая, другая траншэі. Перад трэцяй прыйшлося залегчы. Другі нумар кулямёта Якаў Грэбень, зямляк Воліна з Яжавок, глядзеў на свайго таварыша. Ён прачытаў яго думкі і зразумеў намер: салдаты раптоўна ўскочылі ў траншэю. Шасцёра немцаў на рашучае “Рукі ўгару” не адважыліся парушыць загад. Трое з палонных былі афіцэрамі. Даставіць у распалажэнне палка немцаў крыху пазней дапамаглі Воліну яго сябры. Уся аперацыя працягвалася каля чатырох гадзін. Разведка боем для Воліна была паспяховай. Якаў Грэбень быў цяжка паранены: мужны воін у тым баі застаўся без нагі.

Амаль праз два тыдні новае суровае выпрабаванне выпала на долю Мікалая Воліна. Баі ішлі на тэрыторыі Германіі. Важны ўчастак утрымлівала падраздзяленне Гарбаценкі. Акапаўся Волін, вёў агонь па насядаючаму ворагу са свайго акопа. Бачыў: пайшлі танкі. Пад гусеніцамі “тыграў” застаўся адзін разлік, другі. “Чарга за мною? — думка-імпульс працяла салдата. — Не, не атрымаецца, гады”. Радавы Волін працягваў бой. Па-сапраўднаму ўзрадаваўся, калі задыміў варожы танк — усяго за некалькі метраў Экіпаж узяты ў палон.

Архіўныя радкі засведчаць адзін з многіх подзвігаў радавога Воліна і, у прыватнасці, гісторыю атрымання ім аднаго з двух ордэнаў Славы.

“...31.01.1945 г. у баях за г. Мезярытц адным з першых уварваўся на ўскраіну горада і са сваёй зброі — ручнога кулямёта — знішчыў разлік 2-х агнявых кропак праціўніка. У г. Мезярытц знішчыў звыш 15 нямецкіх салдат...”

— Канец вайны сустрэў ля рэйхстага, — Мікалай Андрэевіч зноў ва ўспамінах. — Колькі нашых загінула, колькі загінула. І якіх хлопцаў. За ўвесь час толькі ў мяне змянілася шэсць іншых нумароў. Адзін з апошніх — украінец. Паўліяненка. Такі вясёлы хлопец. Храбры. На плацдарме акапаліся, чакаем атаку. А тут куля. Прайшла праз рукаў майго шынеля і прама ў вісок таварышу. Так ён і застаўся там...

Дэмабілізаваўся я 17 мая 1946 года. Пасля ажаніўся. Так і жыву ў Велуце. Працую — як усе. Запросяць у школу — выступлю. Дзецям раскажу. Усё — як было. Без усялякага моўнага ўпрыгожвання. А што да славы, дык яе не шукалі мы, нават не марылі аб ёй. Слава сама знаходзіла нас. Вунь з маіх аднавяскоўцаў з ордэнам Славы вярнуліся Аляксей Драбовіч, Сяргей Дырман, Міхаіл Клімчук, Архіп Гардзюк, Сяргей Дземянчук, Лаўрэнцій Хадатчук меў таксама два ордэны Салдацкай доблесці. Ды няма ўжо яго. Памёр Лаўрэнцій Іванавіч. І ад ран. Каго вайна не забіла, дык жыццё падкараціла. Гэта факт.

ІІІ. Цана перамогі

Дарагія нашы франтавікі. Якія словы ўдзячнасці выказаць вам! Вось яшчэ адзін ліст да Мікалая Андрэевіча — ад былога начальніка штаба стралковага палка Аляксандра Сямёнавіча Дзяраева:

“...Працягваю пошукі ветэранаў. Ужо ў мяне сабрана каля 700 адрасоў. Даводзіцца многа пісаць на пацвярджэнне адрасоў і даваць адказы на цікавыя пытанні. Працуючы ў архіве ў 1977 годзе, я высветліў, што з вашага раёна і Ганцавіцкага многа было прызвана ў нашу дывізію. Прашу вас зрабіць заяву ў раённую газету прыкладна наступнага зместу:

“Мы, ветэраны 370 стралковай дывізіі, вядзём пошукі сваіх аднапалчан. Просьба адгукнуцца па адрасе... (адрас свой укажыце або мой). У Ганцавіцкім раёне я ўстанавіў два адрасы: Занько Рыгора Паўлавіча, які жыве ў вёсцы Люсіна, і Шуляка Васіля Міхайлавіча, які жыве ў вёсцы Ліпск. Напішыце пра сябе, як у вас здароўе, што новага?..”

Ліст прасякнуты клопатам аб людзях, удзельніках вайны. Пішуць Мікалаю Андрэевічу і з г. Асіна Томскай вобласці, у прыватнасці, старшыня савета ветэранаў 370 стралковай Чырванасцяжнай ордэна Кутузава ІІ ступені Брандэнбургскай дывізіі Я. Глухіх. Яна просіць Мікалая Андрэевіча даслаць у мясцовы музей дакументы, фотаздымкі, успаміны ...Сціплы ветэран з Велуты адказвае на пісьмы...

Са свайго боку хацелася б нагадаць піянерам і школьнікам, моладзі калгасаў і саўгасаў, прадпрыемстваў: адшуквайце ветэранаў, радавых вайны, запісвайце іх успаміны, стварайце музеі. Усё гэта трэба жывым. Час няўмольна бяжыць наперад, і своечасова трэба многае паспець зрабіць — пакуль жывыя нашы слаўныя франтавікі.

Рыса мужнасці? У чым яна? Нават вось у такіх людзях — негаваркіх, — з выгляду, крыху замкнёных, непрыкметных, як радавы вайны Мікалай Андрэевіч Волін.
М. Калінковіч

Самая жудасная з усіх войнаў чалавецтва — Вялікая Айчынная — з кожным годам адыходзіць у гісторыю. Разам з гэтым яна яшчэ па сённяшні дзень забірае людскія жыцці, меншымі становяцца рады ветэранаў. Вечна будзе жыць у памяці народнай подзвіг, які здзейсніў савецкі салдат — салдат-вызваліцель.

Гісторыя Вялікай Айчыннай вайны захавала для нас шмат імён сваіх жывых і паўшых герояў. Нам вядомы подзвіг Зоі Касмадзям’янскай, Мікалая Гастэлы, Аляксандра Матросава, 28-мі герояў-панфілаўцаў і многіх, многіх іншых. Аб адных героях даведваліся людзі ў гады вайны са скупых зводак Савінфармбюро, са старонак газет. Іх ратны подзвіг высока ацэнены Радзімай. Побач з такімі імёнамі ў гераічны летапіс Вялікай Айчыннай вайны ўпісаны імёны людзей, якія былі радавымі яе ўдзельнікамі, чые подзвігі сталі сімвалам воінскай доблесці.

“Многае мяняецца на свеце: мяняецца ўзбраенне, характар вайны, а людзі застаюцца людзьмі, і моц чалавечай душы, сіла людской стойкасці застаюцца ў той жа высокай цане, што і былі. І менавіта таму імёны людзей, якія здзейснілі свае подзвігі ў даўно адгрымеўшай вайне, застаюцца для нас жывымі імёнамі праз 25 гадоў пасля смерці тых, хто насіў іх”, — гаварыў у час пахавання астанкаў Невядомага салдата Канстанцін Сіманаў.

Нам вядомы імёны тысяч герояў, але яшчэ шмат і невядомых. Невядомы салдат — гэта сімвал усіх безыменных герояў, загінуўшых у атаках, або якія да апошняга патрона змагаліся ў тых невядомых акопах, дзе час даўно ўжо не пакінуў і следу.

Тысячы невядомых салдат здзяйснялі подзвігі, тысячамі ўвайшлі яны ў бессмяроцце. Але мы, хто жыве зараз, павінны зрабіць усё, каб узнавіць іх імёны, каб тыя, хто ў гады вайны атрымаў “Прапаў без весткі”, ведалі лёс сваіх мужоў, сыноў, братоў і бацькоў. І ў гэтай рабоце адно з галоўных месц павінна заняць школа.

Важнай формай арганізацыі работы па ваенна-патрыятычнаму выхаванню вучняў з’яўляецца дзейнасць следапытаў. Яны вядуць мэтанакіраваную пошукавую работу пад дэвізам: “Ні адзін подзвіг не павінен застацца невядомым”. У выніку такой дзейнасці сталі і становяцца вядомымі многія новыя імёны герояў.

У нашай рэспубліцы з гэтай мэтай у сакавіку 1979 года быў створаны штаб Рэспубліканскага клуба чырвоных следапытаў агульнаадукацыйных школ «Пошук». Група нашай школы таксама стала членам Рэспубліканскага клуба.

Адным з пунктаў сваёй работы ў нас было запісана: “Устанавіць прозвішчы двух невядомых салдат, якія загінулі пры вызваленні вёскі Велута”. Заданне сваё выканалі. Мы ўстанавілі, што два невядомыя салдаты былі паранены 8 ліпеня 1944 года і памерлі ад ран 9 ліпеня таго ж года ў палявым шпіталі. Прозвішчы іх: Іван Сцяпанавіч Назарэнка, 1905 года нараджэння, ураджэнец Запарожскай вобласці Мелітопальскага раёна, сяла Фёдараўка, і Даніла Аляксеевіч Каваленка, 1901 года нараджэння, ураджэнец Мікалаеўскай вобласці, Н-Бугскага раёна, сяла Аляксандраўка.

Сталі вядомымі прозвішчы яшчэ чатырох патрыётаў, якія палі смерцю храбрых пры вызваленні Велуты. Гэта Павел Аляксеевіч Сямёнаў, Цюрачан Бахрамаў, Трафім Давідавіч Зазуля і Рыгор Уладзіміравіч Дзіхухін (усе — партызаны атрада Чуклая). Яны былі пахаваны ў вёсцы Навасёлкі. У 1960 годзе чацвёра перапахаваны ў вёсцы Бастынь, а І.С. Назаранка і Д.А. Каваленка былі перапахаваны ў 1967 годзе ў вёсцы Велута.

Члены групы «Пошук» напісалі пісьмы па дамашніх адрасах, і біяграфіі чатырох невядомых салдат сталі нам вядомы. Рабяты вельмі беражліва адносяцца да тых пісьмаў, фатаграфій воінаў, загінуўшых пры вызваленні нашай вёскі.

Вось радкі з пісьма жонкі І.С. Назаранкі: «Добры дзень, дарагія мае дзеткі… Вялікае вам дзякуй за вашы клопаты і ўвагу да магілы майго мужа…». Пісьмо дачкі П.А.Сямёнава: «Добры дзень, юныя следапыты!.. Дзякуй вам за вашыя юныя, добрыя і чулыя сэрцы…». Пісьмо дачкі І.С. Назаранкі: «Добры дзень, дарагія рабяты групы «Пошук» Вялуцкай сярэдняй школы. Дарагія рабяты! Я не ведаю, як вам аддзякаваць за вашу працу і клопаты. Вы не ўяўляеце, як вам ўдзячны ўсе мы, сям’я і блізкія Івана Сцяпанавіча».

Марыя Пракопаўна, жонка І.С. Назаранкі, паабяцала прыехаць на свята Першамая. Мы з рабятамі звярнуліся ў праўленне калгаса «Зара», да старшыні гаспадаркі, ветэрана Вялікай Айчыннай вайны Сяргея Андрэевіча Дземянчука з просьбай дапамагчы устанавіць мемарыяльную дошку на магіле, дзе пахаваны І.С. Назаранка і Д.А. Каваленка. 23 лютага ва ўрачыстай абстаноўцы гэтая дошка была адкрыта.

У плане работы — і такі пункт: «Устанавіць месца пахавання, імя, імя па бацьку і прозвішча партызана Ціма (ці Цімура) атрада імя Кутузава брыгады імя Леніна”.

Праглядаючы біяграфію Настассі Раманенка, якую расстралялі фашысты (яна пахавана ў вёсцы Чучавічы), чытаем, што адным з сакавіцкіх дзён 1944 года група партызан з дзесяці чалавек, якую ўзначальваў начальнік штаба атрада Заненка, атрымала некалькі заданняў.

Першае агульнае заданне гэтай групе — знішчэнне патруля на чыгуначным перагоне Люшча — Бастынь.

Другое заданне — паспрабаваць устанавіць сувязь з гарнізонам, у які ўваходзілі трапіўшыя абманным шляхам на службу да гітлераўцаў “добраахвотнікі”, што ахоўвалі чыгуначнае палатно Бастынь — Малькавічы. Аб гэтым заданні ведалі толькі Заненка і Настасся. Выканаць заданне даручалася Раманенка. Чаму? Таму што сама яна родам са Смаленскай вобласці, адкуль фашысты сфарміравалі з былых паліцаяў і эвакуіраваных батальён для аховы чыгункі. А яшчэ Настасся добра ведала нямецкую мову.

На хутар паміж станцыяй Люшча і вёскай Бастынь часта прыходзілі ахоўнікі чыгункі. Сярод іх былі і такія, што трапілі ў батальён выпадкова. Начальнік штаба Заненка павінен быў вывучыць абстаноўку ў раёне вёсак Люшча, Велута і Бастынь, увесці ў курс справы Раманенка, знайсці хутараніна і пакінуць там Насцю пад выглядам бежанкі.

На хутары Раманенка павінна была знайсці кагосьці з землякоў і прыступіць да выканання задання. Аднак гэтае заданне выканаць не ўдалося. Калі партызаны вярнуліся з чыгункі і размясціліся ў ваколіцах вёскі Велута, на іх напала ўзброеная варожая група. У няроўным баі партызан Ціма быў забіты, а Раманенка смяртэльна паранена. Партызаны пахавалі Ціму ў вёсцы Велута, а Насценьку прывезлі ў Вялікія Чучавічы.

Закончыць гэты расповед хацелася б словамі Канстанціна Сіманава: “У нас, у жывых, ёсць шмат усялякіх правоў. У нас ёсць права працаваць у імя Радзімы, з’яднанае з абавязкам стаяць за яе ў баі. У нас ёсць права на каханне і ёсць права на дружбу, і ёсць права на шчасце. Аднак аднаго права ў нас, у жывых, няма і ніколі не будзе. У нас няма права забываць пра тое, што зрабілі нашы мёртвыя таварышы ў імя перамогі, у імя Радзімы, у імя жыцця на Зямлі. І менавіта таму, што мы больш, чым хто-небудзь іншы, думаем аб будучым, мы не маем права забываць аб мінулым”.

«Именем жизни клянёмся павшим героям!
То, что отцы не допели, — мы допоём!»

Сустрэча ў вёсцы Велута

Звернемся да тых баявых дзён, якія маюць дачыненне да сумеснай барацьбы воінаў 55-й Мазырскай Чырванасцяжнай стралковай дывізіі і брыгад, і атрадаў партызан:

“У ноч на 21 чэрвеня партызаны злучэння прыступілі да масіраваных удараў па чыгунцы, — успамінае К. С. Корж. — Яны працягваліся і ў наступныя суткі. Ставілася задача цалкам перакрыць усе шляхі, па якіх варожы фронт атрымлівае падмацаванні. А цяпер у штабе рашалі, як дапоўніць удары па дарогах атакамі атрадаў па воінскіх падраздзяленнях праціўніка. Партызаны здагадваліся, што з дня на дзень пачнецца вялікае наступленне савецкіх войскаў, і рыхтаваліся аказаць усялякую дапамогу Чырвонай Арміі ў разгроме ворага... В. З. Корж прапанаваў:

— Пры наступленні часцей Чырвонай Арміі на Лунінец з усходу і поўдня перакідваем брыгаду імя Кірава — у Добрую Волю, брыгаду імя Будзённага — у Велуту , брыгаду імя Леніна — у Ліпок, Макава ўшчыльную да чыгункі Лунінец — Баранавічы. Штаб перамяшчаецца ў Навасёлкі... Мы сіламі чатырох брыгад пераразаем чыгунку Лунінец — Баранавічы і Лунінец — Пінск.Узаемадзейнічаючы з часцямі Чырвонай Арміі, садзейнічаем узяццю Лунінца...

23 чэрвеня ў радыёграме паведамлялася аб тым, што войскі І Прыбалтыйскага, ІІІ і ІІ Беларускіх франтоў перайшлі ў рашучае наступленне, зламалі варожую абарону. А праз дзень новая радасная вестка: перайшлі ў наступленне войскі І Беларускага фронту.

Па меры набліжэння фронту шырылася баявое ўзаемадзеянне воінскіх часцей з партызанскімі злучэннямі.

Партызаны актывізавалі “рэйкавую вайну”. Дзякуючы гэтаму на чыгунцы ўтварылася вялікае скапленне варожых эшалонаў, што дало магчымасць нашай авіяцыі больш прыцэльна і ў масавым парадку граміць жывую сілу і тэхніку адступаючага ворага”.

Братэрскія абдымкі і слёзы

Заставаліся лічаныя дні да падзеі, якой суджана было стаць гістарычнай для нашага раёна.

А. А. Гопта з пачуццём гордасці ўспамінае аб вялікім даверы, які быў аказаны партызанскаму атраду імя Калініна: першаму сустрэць перадавыя часці Чырвонай Арміі.

А было гэта так. Будучы ў брыгадзе імя Кірава, генерал-маёр В. З. Корж пацікавіўся, як ваюе атрад імя Калініна, якім камандуе Мешытбай Хасенаў. Яму сказалі, што атрад актыўны, наносіць ворагу вялікія страты. Корж загадаў паклікаць Хасенава. Той прыбыў хутка.

— У вёску Велута прыбываюць перадавыя часткі Чырвонай Арміі, — сказаў Корж Хасенаву. — Вам прадастаўляецца права першымі сустрэцца з імі.
— Вялікі вам дзякуй, таварыш генерал, за такі давер!.. — Апраўдаем яго!
— Што ад вас патрабуецца? Перарэзаць чыгунку паміж станцыямі Бастынь і Люшча, дасягнуць раёна возера Белае. Сюды выйдзе і атрад “За Радзіму” Міхаіла Каштанава. Вам трэба таксама “асядлаць” бальшак і не прапусціць адыходзячага праціўніка. А з усходу ўдараць нашы воіны. Зразумела вам?
— Зразумела, таварыш генерал!
— Тады прыступайце да справы. Жадаю вам і ўсяму асабоваму саставу поспехаў.

Атрад імя Калініна паспяхова справіўся з заданнем. Вось што аб гэтым расказваў потым Хасенаў:

— 7 ліпеня раніцай разам са сваім атрадам я прабіраўся да вёскі Велута, дзе ўжо знаходзіліся часці Чырвонай Арміі. Хвалюючай і кранаючай была гэта сустрэча. Партызан па-братэрску вітаў камандзір палка палкоўнік Новікаў...

Непасрэдны ўдзельнік гэтай падзеі А. А. Гопта ўспамінае:

— Сустрэча сапраўды стала трыумфальнай. Чырвонаармейцы кідаліся ў братэрскія абдымкі да партызанаў, на шапках якіх палымелі наўкос прышытыя чырвоныя стужкі, зіхацелі чырвоныя зорачкі, такія ж, як і ў байцоў Чырвонай Арміі. Ніхто не саромеўся слёз, шчырых абдымкаў і пацалункаў. Адзін другога частавалі тытунём. А на потных гімнасцёрках абаронцаў зіхацелі заслужаныя ў баях узнагароды.

Мікалай Юсціновіч.
“Лунінецкія навіны” 22 красавіка 2005 г.

* * *

Назаранка Іван Сцяпанавіч

Каваленка Даніла Аляксеевіч

Першыя гады станаўлення гаспадаркі былі вельмі цяжкімі. Было мала зямель, ды і вопыту будаўніцтва гаспадаркі не хапала. Праз некалькі гадоў Велута стала брыгадай калгаса “Шлях Леніна” (у красавіку 1959 года). А пасля сакавіка 1966 года калгас стаў называцца “Зара”. Гаспадаркай з гэтага часу кіраваў кавалер многіх ордэнаў і медалёў Сяргей Андрэевіч Дземянчук.

Афганцы

Успамінаючы першую сусветную, грамадзянскую і Вялікую Айчынную войны, якія прынеслі столькі гора і пакут жыхарам в. Велута, нельга не закрануць яшчэ адну, неаб’яўленую, “чужую” для нашага народа вайну — вайну ў Афганістане, якая прынесла вялікі боль родным і блізкім з нашай роднай Беларусі. Праз Афганістан прайшлі сотні лунінецкіх юнакоў. Ніхто з іх не ведаў, чые інтарэсы адстойвае далёка ад сваёй радзімы. Але такі ўжо мужчынскі лёс у гісторыіі чалавецтва. Прызвалі ў армію, даў прысягу — выконвай загад. Гэта гучыць так — “выкананне воінскага абавязку”. Шкада, што гэта выкананне воінскага абавязку каштавала 9 жыццяў нашых землякоў. Сёння іх імёнамі названы вуліцы, школы ў родных вёсках. У Бастынскай СШ існуе музей, у якім адлюстраваны падзеі 70–80-x гадоў. Усё гэта павінна быць. Людзі павінны аб удзельніках той вайны памятаць. Сёння па-рознаму ўспрымаюцца падзеі тых гадоў. Адно трэба ведаць: кожны ўдзельнік той вайны павінен сёння быць не забыты як на дзяржаўным узроўні, так і на мясцовым.

На сённяшні дзень вядома 10 удзельнікаў афганскай вайны з Велуты:

1. Арэхва Аляксандр Васільевіч
2. Волін Віталій Уладзіміравіч
3. Гардзюк Уладзімір Паўлавіч
4. Драбовіч Сяргей Іванавіч
5. Каховіч Віктар Паўлавіч
6. Клімчук Аляксей Міхайлавіч
7. Хлуд Валерый Уладзіміравіч
8. Хомка Мікалай Апанасавіч
9. Шуляк Аляксандр Маркавіч
10. Юрко Сяргей Паўлавіч

Успомнім усіх пайменна

Сяргей Паўлавіч Юрко.
Нарадзіўся 9 жніўня 1965 года.
Загінуў 9 студзеня 1986 года ў Афганістане. Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі (пасмяротна) і медалём “Ад удзячнага афганскага народа”. Пахаваны ў роднай вёсцы Велута.

Як шмат хацелася паспець...

Назва вёскі Велута паходзіць ад стараславянскага слова “велет”, што азначае волат, сілач. Многія вясковыя хлопцы адпавядаюць сэнсу назвы іх малой радзімы. Вось і дзеці Веры Рыгораўны і Паўла Васільевіча Юрко вылучаюцца асаблівай постаццю: высокія, прыгожыя, падцягнутыя. Васьмёра іх нарадзілася ў сям’і: старэйшая і малодшая — дочкі, а паміж імі — браты. Заўсёды жылі дружна, паважаючы маці, бацьку ды адзін аднаго. Добрыя роднасныя пачуцці падтрымліваюць і цяпер у адзінай бядзе, што яшчэ больш згуртавала сям’ю, калі загінуў іх сын і брат Сярожа. Толькі той, хто не перажыў смерць блізкага чалавека, не зможа зразумець гора старэйшай сястры Вольгі Паўлаўны Зылевіч (па мужу). Вось яе расказ, напоўнены слязьмі, болем, адчаем.

— Гэта толькі здаецца, што ў вялікай сям’і рана ад страты каго-небудзь хутчэй зажывае. Наадварот, бачу любога з братоў і тут жа ўздрыгану, а Сярожкі няма, збяромся да бацькоў са сваімі сем’ямі, і душа разрываецца на часткі, а Сярожкавых ніколі дзяцей не будзе. І дня не праходзіць, каб не звярнулася да свайго браціка з нейкімі словамі, не падзялілася буднямі ці ўспамінамі.

У нас бацькі — людзі рэдкай працавітасці. Але ж ты, Сярожка, перабольшваў іх. Ні разу не бачылі цябе без справы. Ты заўсёды так спяшаўся, так імкнуўся ўсяму навучыцца і ўсё зрабіць. Няўжо сапраўды адчуваў, што прыпала на долю зусім кароткае жыццё?.. У школе любімым урокам была праца — настаўнік нахваліцца не мог тваёй здольнасцю да сталярнага рамяства. А твой клопат аб зямлі быў, напэўна,прыроджаны. На летніх канікулах ні дня не адпачываў: тры змены запар працаваў на сельскагаспадарчай практыцы. Мы сварыліся: навошта такая нагрузка? Ты не адказваў, з задавальненнем выконваючы ўжо нешта на сядзібе. Затое 1 верасня на школьнай лінейцы распраўленыя плечы бацькі: цябе ж заўсёды адзначалі як самага працавітага вучня ці граматамі, ці падарункамі.

А ведаеш, Сярожа, як крыўдзіліся іншы раз браты, калі бацька не давяраў ім нейкую работу, а чакаў цябе? З табой — на балота сена касіць, з табой — каровы пасвіць, на цябе ў яго заўсёды поўная надзея. У цябе да ўсіх спраў была цікавасць і ахвота. Сядзе маці за ткацкі станок радзюжкі вырабляць, а ты тут як тут і нада мною пасмейваешся: мама, не хоча Валя дапамагаць, не зробім ёй пасаг, а я жаніцца буду — дадзіце мне прыгожую радзюжку. Далі, брацік, у труну табе паклалі яе...

Памятаеш, Сярожа, маё бурчанне, калі мыла падлогу ў хаце і вымушана была ўвесь ваш спортінвентар перацягваць з месца на месца: баксёрскія пальчаткі, гіры, гантэлі. Усе браты спортам захапляліся, але ты — больш за ўсіх. Бачу, як цяпер іншыя падлеткі ранішні крос па вёсцы бягуць, не магу стрымаць слёз: і ты з прабежкі дзень пачынаў. А вось турнік на двары, брацік, мы абавязкова выкапаем: для маці з бацькам ужо небяспечныя ўспаміны, як ты на ім “сонейка” круціў...

Вось думаю, ці быў у цябе калі-небудзь вольны час у звычайным уяўленні? Пасля 8-мі класаў пайшоў у СПТВ. І там, у горадзе, пасля заняткаў бег дапамагаць нашаму сваяку, мэблю разам з ім рабіў — не адрозніш ад фабрычнай. А дамоў вяртаўся, на выхадныя, дык на трактары імкнуўся падрабіць. Па вечарах прыязджаў на ім дамоў і ўсіх малодшых катаў. Так яны чакалі гэтай забавы.

І нават тваё захапленне мастацтвам было, як кажуць, працаёмкім. Ты добра маляваў, а потым пачаў выпальваць па дрэве карціны. Пасля ўсіх турбот ішоў вечарам у летнюю кухню, і далёка за поўнач гарэла там святло. Усім дарыў свае творы, у многіх вясковых хатах дагэтуль вісяць прыгожыя дошчачкі з выпаленымі дзяўчынамі ці закаханымі. А адну карціну ты пакінуў незакончанай, так і сказаў: пасля арміі закончу...

Ні ад каго не чула, Сярожа, каб рыхтаваліся ў армію. І ты першы год навучэння быццам бы ні аб чым не задумваўся, заўсёды я табе гатавала сумку з нечым хатнім, смачным: тушонку, сала, кампоты. Аднойчы ты аб’явіў: пачынаю гартавацца. А то цяпер аб’ядаюся, а раптам у арміі цяжка будзе? Трэба быць гатовым да ўсяго. І ні разу больш прадуктаў з дому не браў.

Павестку прынеслі табе неяк нечакана, амаль адразу ж пасля загаду аб восеньскім прызыве. 27 верасня 1983. Мы нават провады на скорую руку зрабілі. І спадзяваліся потым: вось ужо сустрэчу адзначым лепш, загадзя падрыхтуемся.

Хутка атрымалі тваё пісьмо з Усць-Каменагорска: прайшоў курс маладога байца, накіроўваюся ў Афганістан. Хіба ж дакладна ведалі мы, што там сапраўды адбываецца: ні радка ў газетах, ні слова па тэлебачанні. Маці тым не менш хвалявалася. А ты быццам адчуваў гэта і ў пісьмах заспакойваў: у мяне ўсё добра. Пісьмы пісаў усім, толькі братам больш шчыра: спім, не здымаючы з пляча аўтамат і не выпускаючы з рук гранату. А нам, сёстрам, хваліўся: “Ваджу баявую машыну. Першы раз сеў і як глянуў на горы навокал — аж вочы запюшчыў з непрывычкі. Цяпер асвоіўся. Адслужу, вярнуся — першым шафёрам буду”.

Відаць, мала было такіх прыемных навін, таму ты ў пісьмах больш нас распытваў: як і што. Толькі потым твае баявыя сябры расказалі, як цябе любілі таварышы.

Уяві, Сярожка, ведаем тваю армейскую мянушку: “Пабягунчык”. Ты і там не сядзеў на месцы, рабіў і за сябе, і за іншых. У каго што забарахліць у машыне, ты першы кідаўся на дапамогу. І выратаваў ад смерці маладога лейтэнанта, які толькі прыбыў у часць і разгубіўся ад нечаканага абстрэлу. Ты скочыў да яго і прыгнуў да зямлі. Куля трапіла табе ў плячо. З раненнем ты ляжаў у шпіталі, а нам напісаў: “Я крыху адлучыўся і некаторы час не быў у часці”. І мы доўга гадалі, што гэта азначае і ў якую камандзіроўку цябе накіравалі.

Мінула два гады, а цябе ўсё не было. Малодшая сястрычка Ірынка ўпікнула неяк у пісьме: няўжо дамоў не хочаш? І быццам увесь сум па Радзіме выліўся ў тваім адказе: “Здаецца, пешшу пайшоў бы з далёкага краю да роднай хаты... Але пакуль няма замены, павінен служыць”.

...Труну з тваім целам прывёз лейтэнант, які лічыць цябе сваім выратавальнікам. Ад яго мы даведаліся аб тваім апошнім баявым рэйдзе, Сярожа.

Загад быў весці бронетранспарцёр другому салдату, але той адмаўляўся: не ведаю дарогі. Тут ты сказаў:” Я павяду, я ведаю”. Камандзір імкнуўся адмовіць: “Табе нельга, ты ж на “дзембель” ідзеш. “Дык я апошні раз...” Так і адбылося. Снарад быў нацэлены дакладна: у машыну. Яна загарэлася. Салдаты, што ехалі наверсе, саскочылі на зямлю і пачалі адстрэльвацца, потым выцягнулі цябе і камандзіра. Ён быў мёртвы, а ты — у непрытоммнасці. Пакуль цябе везлі ў часць, ты толькі адзін раз адкрыў вочы і прашаптаў: “Як там рабяты?” Гэта былі твае апошнія словы, брацік. І ў гэты дзень тыя, хто быў разам з табой на баявой аперацыі, адмовіліся і абедаць, і вячэраць...

Амаль кожны з тваіх, Сярожка, таварышаў па арміі даслаў нам спачуванні: такія шчырыя, такія чалавечныя. І потым яшчэ прыязджалі твае баявыя сябры: пашкадаваць сям’ю, пакланіцца магіле.

Ведаеш, брацік, на памінках наш бацька сказаў: “Дай Бог яму першым у Велуце і апошнім загінуць”. Добра, што больш ніхто не зведаў такой бяды. Вось толькі маці ад гэтага не лягчэй: павесіла твае партрэты ў кожным пакоі і толькі супакоіцца ў адным, тут жа пачне галасіць у другім. Мы знялі іх, толькі ў зале і пакінулі. Гэта мала суцяшае, але што яшчэ мы можам зрабіць? Самі таксама ж слёзы выціраем.

А ў нашых бацькоў, Сярожка, толькі ўнучкі нараджаюцца. Кажуць, гэта добрая прыкмета, дзяўчынкі, значыць — вайны не будзе.

Запісала Т. Канапацкая

Школа ў Велуце

Дырэктары:

ІІ. Вялуцкага народнага вучылішча:
2. Рудакоўскі Мікалай 1907–1912
3. Мелька Піліп 1912–1913
4.Гацько Мікалай 1913–1915

ІІІ. Вялуцкай пачатковай школы
5. Ванда Генакоўна 1925–1929
6. Сверкуш Юзэф 1930–1936
7. Запольскі-Доўнар Міхал 1936–1939

IV. Вялуцкай пачатковай школы
8. Пашкавец Марыя 1939–1941
9. Кісялёў Васілій Юр’евіч 1944–1945
10. Карнаўская Марыя 1945–1946
11. Кірпічэнка Ірына Антонаўна 1946–1947
12. Філіповіч Марыя Маркаўна 1947–1951

V. Вялуцкай сямігадовай школы
13. Сцепчанка Іосіф Апанасавіч 1951–1952
14. Ціханенка Уладзімір Матвеевіч 1952–1953
15. Калеснік Мікалай Рыгоравіч 1953–1954
16. Рай Антон Браніслававіч 1954–1961

VІ. Вялуцкай васьмігадовай школы
17. Гарбылёў Мікалай Якаўлевіч 1961–1967
18. Глухова Наталля Сафронаўна 1967–1968

VІІ. Вялуцкай сярэдняй школы
19. Крысько Аляксандр Сяргеевіч 1968–1977
20. Паўлюкевіч Мікалай Аляксандравіч з 1977 г.

* * *
“... народная школа можа шырока і бесперашкодна развівацца толькі тады, калі аб развіцці яе будзе клапаціцца той самы народ, якому яна патрэбна і чые дзеці ў ёй вучацца”. Гэта выдатная думка выказана вядомым рускім педагогам К.Д. Ушынскім у канцы 60-х гадоў ХІХ стагоддзя, у той час, калі ў Расіі ўзнялася хваля грамадска-настаўніцкага руху. На чале яе былі перадавыя педагогі, сучаснікі Ушынскага. Яны выступалі з патрабаваннем рэформы ўсёй асветніцкай работы. І вось тады Міністэрства асветы зрабіла некаторыя ўступкі патрабаванням грамадскасці. У 1856 годзе ўтварылася спецыяльная камісія, якая павінна была займацца перапрацоўкай Статута. Але яна працавала марудна. І толькі ў 1860 годзе прадставіла праект новага школьнага Статута. Ажыццяўленне яго пачалося толькі праз чатыры гады, ды і то ў цэнтральных раёнах Расіі, а да ўскраін, якой лічылася і цяперашняя Беларусь, гэта дайшло толькі да 90-х гадоў ХІХ стагоддзя.

Забягаючы наперад, скажу, што народная адукацыя ў царскай Расіі, як вядома, так і не стала масавай, агульнадаступнай. Красамоўным сведчаннем гэтаму можа служыць дыяграма развіцця адукацыі ў некаторых еўрапейскіх краінах. Яна была змешчана ў часопісе “Родная нива”, выдадзеным у Санкт-Пецярбургу ў 1915 годзе. Расія ў гэтай дыяграме стаіць на перадапошнім месцы.

Дзедзін Афанасій Іванавіч

Арэхва Аляксандр

Драбовіч Сяргей

Гардзюк Уладзімір

Волін Віталій

Каховіч Віктар

Клімчук Аляксей

Шуляк Аляксандр

Хлуд Валерый

Хомка Мікалай

Юрко Сяргей Паўлавіч (злева) з сябрам.

Земская школа ў вёсцы Велута пачала сваё існаванне ў 1886 годзе. Утрымлівалі яе сельскія таварыствы, яны наймалі на свае грошы памяшканне, забяспечвалі школу палівам. У ёй займалася 11 хлопчыкаў, вучыў іх былы вучань духоўнай семінарыі Міхаіл Вячорка.

Пасля ўвядзення на тэрыторыі Беларусі земстваў — органаў мясцовага самакіравання — у Велуце ў 1907 годзе было адкрыта Вялуцкае народнае вучылішча.

У архіўных матэрыялах фонду “Мінская губернская ўправа па справах земскай гаспадаркі” ў ведамасцях аб народных вучылішчах Пінскага павета за 1910 год запісана: “Вялуцкае народнае вучылішча знаходзілася ў наёмным памяшканні, на патрэбы школы земства выдаткоўвала ў год 82 рублі. У школьнай бібліятэцы налічвалася 126 кніг”. Першымі настаўнікамі вучылішча былі Мікалай Рудакоўскі, пазней Піліп Мелька і М. Гацько.

Вучылішча наведвала даволі абмежаваная колькасць сялянскіх дзяцей: ад 13 да 25, ды і то не кожны дзень.

Пасля заканчэння земскай школы і народнага вучылішча выпускнікі ездзілі здаваць экзамены ў горад Пінск і Лунінец. Такіх шчасліўцаў — адзінкі.

Мне давялося сустракацца з трыма былымі вучнямі Вялуцкай земскай школы. Гэта Драбовіч Сцепаніда, Сайка Адам, Гарцюк Федар. А ўсіх яшчэ мне пашчасціла бачыць і чуць дзесяць чалавек.

Усе яны адзначаюць, што атрыманых ведаў не хапала. Аднадушна ўспамінаюць строгасць сваіх настаўнікаў, да гэтай пары памятаюць, як яны каралі іх. Вучыліся дзеці толькі зімою, калі былі закончаны сельскагаспадарчыя работы. Традыцыйнай была праграма школы. З 10 прадметаў шэсць — рэлігійнага зместу. Не вывучаліся такія прагрэсіўныя навукі, як фізіка, геаметрыя, геаграфія, гісторыя, прыродазнаўства.

Далей у справаздачы па такой жа форме названы вучні вёскі Лунін, Вулька, Лобча, Язвінкі, Ракітна, Яжаўкі.

Пазнаёміўшыся з гэтымі вельмі скупымі даведкамі, мы адзначаем для сябе, што пераважная большасць тагачасных школ размешчана ў “прыватных, нязручных памяшканнях”, што саміх школ было вельмі мала. Прыцягвае ўвагу прафесійная кваліфікацыя тых, хто вучыў дзяцей. У іх абавязкі ўваходзіла навучанне пісьму, чытанню, лічэнню і абавязкова — закону Божаму. Ва ўсіх дзесяці школах навучалася 200 дзяцей.

Гэта быў пачатак. Якія ж спатрэбіліся магутныя сілы ў грамадстве, каб зрабіць сярэднюю адукацыю агульнай і абавязковай. Пры гэтым ужо не ідзе гаворка аб тым узроўні ведаў, якія атрымлівае ў сярэдняй школе сучасны вучань.

А вучыліся ў народнай школе яшчэ Шуляк Адам Анікеевіч (1898 г.н.), Шуляк Афанасій Анікеевіч (1902 г.н.), Дырман Вольга, Дырман Касьян, які ўспамінаў: “...у 1909 годзе стаў вучнем земскага народнага вучылішча, так тады называлася школа. Асобнага будынка школы не было. Займаліся ў сялянскіх хатах. Першая школа была ў тым месцы, дзе сёння стаіць 2-павярховы магазін, там я закончыў першы клас. Другі год вучыўся ў доме, дзе зараз жыве сям’я Якубовіча Адама, трэцюю “зіму” займаўся ў доме Паўла Мухі. У школе былі такія прадметы, як граматыка, геаграфія, гісторыя, арыфметыка і абавязкова Закон Божы.

Падручнікі для чытання называліся “Добрае насенне”, “Славянская кніжка”. Я хадзіў у школу пяць зім. Заняткі пачыналіся зранку, потым дзяцей адпускалі на абед, а пасля абеду дзеці прыходзілі зноў у школу і заняткі працягваліся. Першага настаўніка звалі Піліп Мілько. Да яго звярталіся “Господин учитель!”. Ён вёў у нас усе прадметы.

У маі 1914 года ў горадзе Лунінцы здаваў экзамен для атрымання пасведчання. Экзамен прымалі інспектары і святар. Экзамен быў у вуснай і пісьмовай форме. Па граматыцы пыталі правілы, вершы; па арыфметыцы рашалі задачы і прыклады. На экзамене адказваў адным з першых, амаль без падрыхтоўкі. Экзаменатары пахвалілі, таму я атрымаў не толькі пасведчанне аб заканчэнні Земскага народнага вучылішча, але і пахвальны ліст. Вельмі шкада, што гэтых дакументаў не засталося. Вельмі хацелася вучыцца далей. Але ўжо пачалася першая сусветная вайна, і заняткі ў школе былі адменены.”

Пасля пачатку першай сусветнай вайны земская школа і народнае вучылішча ў Велуце навучаць дзяцей па-ранейшаму не маглі.

У 1921–1939 гадах у Велуце існавала школа, дзе навучанне вялося на польскай мове, яе таксама наведваць маглі не ўсе дзеці. Нават на перапынку не дазвалялася размаўляць на роднай мове.

Размаўляючы з былымі вучнямі, зразумеў, што палякі надавалі ў школе больш значэння другарадным дысцыплінам. Ім хацелася бачыць будучых вучняў толькі ў ролі рабочай сілы. У школе існавала жорсткая дысцыпліна, прысутнічала фізічнае пакаранне вучняў. Зразумела, што польскі ўрад хацеў бачыць насельніцтва Заходняй Беларусі не высока адукаваным.

Школа знаходзілася, па расказах былых вучняў, у памяшканні, якое было пабудавана яшчэ ў царскія часы, хаця выгляд мела даволі нядрэнны. Дырэктарам з 1930 па 1936 год быў пан Сверкуш.

У верасні 1936 года на пасаду дырэктара Вялуцкай пачатковай школы быў накіраваны Міхал Запольскі-Доўнар. Нечакана з’явілася магчымасць расказаць аб гэтым даволі цікавым чалавеку са слоў яго сына Рычарда, які нарадзіўся ў 1938 годзе ў в. Велута, а ў 2001 годзе яе наведаў.

Міхал нарадзіўся 23 лютага 1902 года ў г. Нясвіжы Навагрудскага павета. Бацька і маці веры праваслаўнай. У 7 год паступіў у Нясвіжскую пачатковую школу з рускай мовай выкладання, у 1913 годзе паступіў у 4-ы клас рускай Нясвіжскай гімназіі, якую закончыў у 1917 годзе, затым у 1921 годзе стаў студэнтам Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі, якую закончыў у 1926 годзе. З 1926 па 1927 год вучыўся ў школе падхарунжых у г. Баранавічы. У 1927 годзе быў звольнены ў рэзерв. З 1927 па 1936 год працаваў настаўнікам пачатковай Грычыновічцкай школы Лунінецкага павета. У 1936 годзе ён ажаніўся з Марыяй Мірцвовіч. Шлюб заключылі ў 1936 годзе ў Мікашэвіцкім касцёле. Марыя была настаўніцай Вялуцкай школы, а Міхал Запольскі-Доўнар — дырэктарам. Знаёмячыся з біяграфіяй гэтага чалавека, прыходзім да высновы, што на той час ён быў адукаваным настаўнікам. Калі пачалася вайна 1939 года, сям’я Запольскіх выехала ў Польшчу. Там Міхал працаваў да 1969 года настаўнікам, дырэктарам, там і пайшоў на пенсію. За сваю настаўніцкую працу быў узнагароджаны залатым крыжам, медалём, залатым медалём. Займаў шматлікія грамадскія пасады. Памёр у 1976 годзе.

Пасля вызвалення, у верасні 1939 года, пачала працаваць школа на беларускай мове. Але аднойчы адбыўся пажар і школа згарэла, а вясковыя дзеці пачалі зноў вучыцца ў школе ўжо ў верасні 1944 года, вучыліся “па вясковых хатах”.

Выпіска з кнігі загадаў Лунінецкага РАНА ад студзеня 1945 г.

“Настаўніца Карнаўская Марыя.

Заняткі пачаліся 8 верасня 1944 г. Наведванне ўсё яшчэ застаецца дрэнным. Вучэбная работа знаходзіцца ў добрым стане; маюцца планы ўрокаў, журнал наведвання і ўліку заняткаў. Вырабляюцца наглядныя дапаможнікі для вучняў настаўнікамі.

Заняткі ідуць толькі ў 1, 2, 3 і 4 класах у адным памяшканні, таму што другое памяшканне не адрамантавана.

Роспіс ___________

Мною, школьным інспектарам Лунінецкага РАНА ___

сённяшняю датаю 21/ІІІ/1945 была даследавана НШ у в. Велута, пры гэтым знойдзена, што школьнае памяшканне зусім не адпавядае класнаму памяшканню, у памяшканні недастатковае асвятленне. Туалеты адсутнічаюць. Загадчыцай школы працуе Карнаўская Марыя:

У першым класе на ўроку арыфметыкі з агульнага ліку 67 вучняў прысутнічала 55 вучняў. Урокі праводзяцца сістэматычна. Вучні выконваюць на ўроках заданні ўзорна. На пытанні настаўніцы адказваюць добра. Ваенная падрыхтоўка вядзецца здавальняюча. Ніякіх пазашкольных гурткоў сярод вучняў у школе няма.

Выхаваўчая работа сярод вучняў праводзіцца добра. Планы ўрокаў ёсць. Дрэнна акцэнтуюцца некаторыя беларускія словы, шмат ужываецца польскіх слоў. У класе чыста. Дроў для ацяплення школы няма.

Прыняўшы да ўвагі вышэйсказанае, мною зроблена распараджэнне загадчыцы школы:

шырэй разгарнуць палітычна-масавую работу сярод насельніцтва;
абавязаць тэхработнікаў у трохдзённы тэрмін прыбраць школьны двор ад смецця;
мыць падлогу ў класе не менш 2 разоў на тыдзень;
займацца павышэннем сваёй кваліфікацыі”.

Драбовіч Сьцепаніда

Сайко Адам

Гардзюк Фёдар

Шуляк Афанасій

Айцец Віталь

Дырэктар Запольскі-Доўнар Міхал і яго жонка настаўніца Марыя. 1937 г.

Пасведчанне аб заканчэньні польскай школы

“1959 год. У гэтым годзе я ўпершыню прыехала ў вёску Велута Лунінецкага раёна. Маладая 19-гадовая настаўніца атрымала чацвёрты клас: 33 вучні.

Клас быў цяжкі, настаўнікаў у ім да мяне змянілася некалькі. Нездарма ж кажуць: “У сямі нянек дзіця без носа”. Школа мела толькі 4 класныя пакоі, затое вельмі вялікія, якія ніколі зімой не награваліся. Чарніла замярзала ў чарнільніцах. Дзеці і настаўнікі былі ў цёплым верхнім адзенні, часам у рукавіцах.

Дырэктарам школы-сямігодкі быў у той час Рай Антон Браніслававіч. На жаль, ужо шмат гадоў, як ён пайшоў з жыцця і жыве толькі ў памяці людзей.

Гэта быў спакойны, вытрыманы, справядлівы чалавек.

Азіраючыся на пройдзены працоўны шлях, дзіву даюся, як можна было працаваць у такіх умовах, ды яшчэ нейкіх поспехаў дабівацца.

Некалькі гадоў нам прыходзілася працаваць у наёмных сялянскіх хатах.

Уявіце такую карціну. Звычайная сялянская хата бабы Сцепы праз дарогу ад школы. З тонкіх дошак зроблена перагародка без дзвярэй. Чуваць, як баба Сцепа ляжыць на печы і часам захрапе. Пачатковыя класы звычайна займаліся ў другую змену. І вось у пачатку трэцяга ўрока (а ўвосень і зімою цямнее рана) гаспадыня пачынае стукаць вёдрамі, чыгунамі, дровы прыносіць. Потым паліць печ і гатуе вячэру. А як запахнуць на ўсю хату бліны ды смажанае сала, тут ужо пра якую навуку дзеткам думаць! Больш прынюхваюцца да смачных пахаў, чым слухаюць тлумачэнне настаўніка.

Ды добра яшчэ, як лямпа не дыміць, а гарыць, трохі асвятляючы клас. Мне ў такіх умовах давялося працаваць не адзін год.

Акрамя работы ў школе, настаўнік у той час праводзіў, многа часу трацячы, ідэйна-палітычнае выхаванне сярод насельніцтва.

Было многа непісьменных, даволі яшчэ маладых людзей. Саставілі спісы работнікі Бастынскага сельсавета, раздалі нам, і мы былі павінны прыходзіць у хату і вучыць людзей грамаце. Вельмі часта правяралі нашу работу. Адзін раз у тыдзень патрэбна было выступаць перад механізатарамі, паляводамі, даяркамі з лекцыямі. А выпуск “Баявых лісткоў”! А выбары! Ні адны выбары не абходзіліся без удзелу настаўнікаў. Падворны абход, удакладненне спіскаў — гэта не поўны пералік абавязкаў агітатараў у час выбарчай кампаніі.

Усю гэтую грамадскую працу трэба было выконваць у вольны ад урокаў час. Колькі часу трацілі дарэмна замест таго, каб больш увагі ўдзяляць вучэбна-выхаваўчай рабоце, самаадукацыі і г.д.

А напаўняльнасць класаў была вялікая. Менш за 30 вучняў рэдка калі было, а ў 1964 г. у мяне было ў класе 42 вучні, а ў 1974 — 40 вучняў (23 хлопчыкі і 17 дзяўчынак).

Працаваць у такім класе вельмі цяжка, але цікава. А ў тыя гады садзіка ў нашай вёсцы не было. Пачынаць трэба было з нуля. А праграма пачатковых класаў для ўсіх школ аднолькавая. Вось тут трэба было настаўніку пакруціцца!

Вельмі многа мне ў рабоце дапамагала Шыйч Ганна Якаўлеўна. Вельмі шкада, што яна рана пайшла з жыцця. Школа многа страціла з яе ўходам.

Калектыў настаўнікаў быў вялікі, пераважная большасць — жанчыны са сваімі сямейнымі клопатамі.

Вельмі радаваліся, калі ў 70-я гады прыбудавалі яшчэ 5 класных пакояў. Але ўсё роўна школа працавала ў 2 змены. Радавала, што не займаемся па сялянскіх хатах. Марылі пра новую тыпавую школу. І вось у 1989 годзе навучальны год пачалі ў новым двухпавярховым будынку.

Да гэтага часа вакол Велуты была праведзена асушка балот, многія вуліцы заасфальтаваны. Не хадзілі ўжо па кладках, не плавалі вясной на лодках, не пераносілі на плячах дзяцей праз нізкія месцы, запоўненыя вадой.

Цяжкая, але і цікавая праца настаўніка пачатковых класаў. Прыйдуць маленькія чалавечкі, няўмелыя, нясмелыя, а праз некаторы час так прыкіпіш душой і сэрцам да іх, што шкада развітвацца. Аддаеш іх у старэйшыя класы і, як родная маці, адпраўляючы сваіх дзяцей у людзі, думае, што ніхто іх так не даглядзіць, не пашкадуе, доўга не можаш супакоіцца, думаючы, сумуючы па іх. Здаецца, што гэты выпуск быў самы лепшы, дзеці самыя разумныя, паслухмяныя.

Так паўтаралася год за годам. Дзесяць выпускаў зрабіла я ў Вялуцкай школе. Працавала не горш за іншых, старалася шукаць у кожнага дзіцяці такую “кнопачку”, на якую можна націснуць, каб дзіця раскрыла ўсе свае магчымасці, здольнасці.

Многа гадоў была старшынёй прафсаюзнага камітэта школы, кіраўніком метадычнага аб’яднання настаўнікаў пачатковых класаў нашай школы.

Зорак з неба не даставала і Героем працы не стала.

Узнагароджана некалькімі граматамі абласнога і раённага аддзела адукацыі. А ў 1992 г. была ўзнагароджана нагрудным знакам “Выдатнік адукацыі Беларусі”.

1995/96 г. быў апошнім годам працы ў школе для мяне. Працавала з шасцігодкамі.

Цяпер я на заслужаным адпачынку ўжо дзевяты год. Вольнага часу, як і раней, нямнога. Кожнае лета прыязджаюць 6 унукаў з гарадоў. Клопату, як вядома, з імі многа. Але вечарамі многа чытаю мастацкай літаратуры, праглядваю газеты, слухаю навіны па тэлевізары. Хочацца быць у курсе падзей, што адбываюцца ў Беларусі і ва ўсім свеце”.

Вялуцкая СШ у 1965–1981 гадах

25 жніўня 1965 года. Накропвае дождж. Атрымаў накіраванне на работу настаўнікам фізкультуры і чарчэння ў Вялуцкую васьмігадовую школу. Дабрацца было не так проста. Сённяшніх дарог не было. Аўтобус невялікі, “ПАЗ”, людзей многа. Упершыню еду ў незнаёмую мне мясцовасць, паколькі рос і вучыўся ў Брэсцкім раёне, дзе лес быў далекавата, кіламетраў за 16–19 ад вёскі.

Паабапал дарогі зарослыя хмызнякі і шмат вады, далей, за 15–20 метраў, прыгожы лес, амаль да паварота на Дзятлавічы. Да Бастыня даехалі, можна сказаць, нармальна. А далей дарога пайшла цікавей: праз самы лес і не па прамой. Адчувалася, што ў сонечнае надвор’е дарога тут па калена ў пяску. Што ў будучых паездках і пацвердзілася. Калі-нікалі выходзілі з аўтобуса і дапамагалі яму пераадолець пясок, прычым мокры. Сяк-так даехалі да маста праз р. Цна. Я і некалькі пасажыраў выйшлі з аўтобуса, бо ён павінен быў давезці пасажыраў да вёскі Вялікія Чучавічы, а гэта яшчэ добрых кіламетраў 14–15. Аўтобус адышоў, я запытаўся, як мне дайсці да школы. Праходзячы побач з могілкамі, адзначыў пра сябе вялікую колькасць буслоў на хвоях. Пазней пры ўліку вучні налічылі 49 гнёздаў. Я вельмі гэтаму ўразіўся: такой колькасці ў адным месцы я ніколі не назіраў. Лес, рэчка — усё мне спадабалася: гэта было тое, што я даўно марыў бачыць і жыць сярод такога хараства. Такім чынам, з Лунінца да вёскі Велута мы ехалі амаль две гадзіны, сёння можна даехаць за 45–60 хвілін.

Школу ўбачыў за метраў 50. Яна стаяла злева ад дарогі, драўляная, з мноствам вокан. У школе якраз праходзіла педагагічная нарада. Мне паказалі дырэктара школы, высокага, падцягнутага мужчыну, якога звалі Мікалай Якаўлевіч Гарбылёў. Ён прадставіў мяне настаўнікам, якіх было каля 20–22. У далейшым пацвердзіліся мае прадбачанні: Мікалай Якаўлевіч быў раней афіцэрам. Сам выкладаў рускую мову і літаратуру, у вольныя часы пісаў вершы. Па характары быў вельмі строгі.

Такім чынам, я — настаўнік фізкультуры. Адразу ж пазнаёміўся са спартыўнай базай: яна аказалася яшчэ меншай, чым я мог сабе ўявіць. Мы адразу дамовіліся, што я складу спіс патрэбнага інвентару і паеду яго закупіць. І сапраўды, на другі дзень нам была выдзелена машына калгаса “Шлях Леніна”, на якой я паехаў у г. Лунінец, у магазін “Спартыўныя тавары”, які знаходзіўся па вуліцы Гагарына, цяпер тут размяшчаецца сталовая школы №1. Я не магу сёння сказаць, адкуль браліся фінансавыя сродкі, аднак я выбраў для школы шмат спартыўнага інвентару: гэта 60 пар простых лыж, 10 валейбольных мячоў, 10 футбольных, 5 баскетбольных, мячыкі для кідання, ядры, гранаты, коп’і, канат, валейбольныя сеткі, тэнісны набор і іншую спартыўную дробязь. На тыя часы гэта для васьмігадовай школы было шмат. Да пачатку навучальнага года заставалася яшчэ каля двух тыдняў. Аб такім багацці, якое паступіла ў школу, стала адразу вядома мясцовым “спартсменам”. І ўжо праз дзень у школу з’явілася дэлегацыя юнакоў ва ўзросце ад 14 да 20 гадоў. Вось тут і адбылося маё першае знаёмства з будучымі сябрамі і памочнікамі. Адразу ж паступіла просьба правесці футбольны матч паміж вясковай моладдзю і моладдзю, якая працавала на асушэнні балот вакол в. Велута.

Трэба сказаць, што тое сяброўства, якое было паміж намі, давала добры плён. Мы паспелі яшчэ да пачатку новага навучальнага года распланаваць стадыён. За тыдзень да пачатку моладзь і дарослыя, а таксама школьнікі, з калгаснай тэхнікай і тэхнікай БМУ адрамантавалі бегавую дарожку вакол футбольнага поля — 330 метраў. Зрабілі валейбольную і баскетбольную пляцоўкі, паставілі бервяно — двухметровы бар’ер — і паставілі самае высокае сяміметровае збудаванне, на якім быў спартыўны шэст, бакавая лесвіца, можна было таксама павесіць канат для лазання, а з бакоў — гімнастычныя турнікі трох узростаў. Гэта збудаванне знаходзілася за хатай знакамітага дзеда “Раўчука” (Юрко Пракоп). Калі-нікалі яму такія “алімпійскія гульні” не падабаліся, а чаму? Бо ўвосень у яго невялікім садзе з’яўляліся “дулі”, вельмі смачныя грушы. А гэтыя “майстры футбола” надта часта забівалі футбольны мячык у дзедаў сад. Вось чаму дзед бываў часам злосны. Але ў цэлым па ім відаць было, што ён задаволены дзятвой і дзіцячымі галасамі. Бывала, выносіў кош з яблыкамі і грушамі і частаваў імі спартсменаў. Заўсёды бралі ў дзеда і ваду з калодзежа памыцца. Вось з тых часоў стадыён ў Велуце стаў частым месцам збору не толькі дзятвы і моладзі, але і старэйшага пакалення. Мне ўспамінаюцца таварыскія сустрэчы па футболе і валейболе паміж камандамі вёскі Велута і вёсак Бастынь, Люшча, Вялікія Чучавічы, Дзятлавічы. Часцей за ўсё гэтыя матчы адбываліся ў часы выбараў, рэлігійных і народных святаў, а таксама ў тыя часы, калі ў вёсцы не было аўральных работ. Гэтая старонка жыцця вельмі добра адлюстроўвае цягу велуцян да фізічнай культуры і спорту.

Паважаны чытач, я часова павінен пакінуць тэму “Спорт” і перайсці да пачатку навучальнага года.

Такім чынам, школа была з выгляду не вельмі вялікай, у ёй мелася 4 класы, невялікая настаўніцкая і маленькая піянерская, у якой павінна была працаваць таксама прыехаўшая новая старэйшая піянерважатая. Гэта была маладая дзяўчына Ніна Васільеўна Буневіч, затым у 1966 годзе прыехала яшчэ адна старэйшая важатая Бярозка Вера Адамаўна. А вучняў у вёсцы было шмат, каля 600. І вось я ўпершыню пазнаў, што такое “школа на нагах”. Паколькі дзяцей было многа, а месца ў школе не хапала, то Бастынскі сельскі савет арэндаваў некалькі памяшканняў у асабістых хатах жыхароў вёскі. Я думаю, што вёска Велута была не адзінай такой вёскай. Вось і ўявіце сабе: хата ад хаты знаходзілася ад 300 і да 900 метраў. Настаўніку патрэбна за перыяд перапынку ў 10 хвілін аднесці журнал у асноўнае памяшканне школы і прыйсці на наступны ўрок у другое памяшканне, а здаралася так, што журнал перадаваўся ў дарозе, як эстафета. Усё было б нядрэнна, каб кожны дзень была толькі вясна ці восень, а была яшчэ і зіма, і маразы. Той, хто вучыўся ў гэтыя гады, добра памятае такую школу, а памяшканняў такіх у Велуце было ад пяці да сямі, знаходзіліся яны зачастую на процілеглых баках вёскі.

Фізічная культура — гэта адзін з адказнейшых прадметаў. Ёсць праграма. Лёгкая атлетыка, гімнастыка, гульні і лыжная падрыхтоўка. І праграму патрэбна выконваць. А ў школе гімнастычных снарадаў яшчэ не было, ніякіх спартыўных дываноў. Вось і прыходзілася гімнастыку восенню выконваць на падлозе, якую дзеці засцілалі сваімі паліто і фуфайкамі. Лепш за ўсё выконвалася праграма лёгкай атлетыкі, гульняў і, канечне ж, лыжная падрыхтоўка. У школе не было вучняў, якія бы не любілі зімой катанне на лыжах. Для гэтай мэты ў нас быў выбраны адзіны недалёкі маршрут, гэта ў раёне Зарэчча — гара “Ашчэняха”, якую пазней выбралі на будаўнічы пясок. Дзеці стараліся берагчы лыжы, але ж яны ўсё роўна ламаліся. Мацаванне да лыж мы прыдумалі самі з камер ад аўтамабіляў, а на лыжы прыбівалі старыя галёшы. Забягаючы наперад скажу, што лыж у вясковай дзетвары было мала, таму зімой, кожную нядзелю, у 7–8 гадзін раніцы, ля кватэры, дзе я жыў, стаяла ўжо чарга. Усе хацелі атрымаць хаця б зламаныя лыжы, бацькі іх рамантавалі. У школе ў такія часы не заставалася ніводнай пары. Са старэйшымі дзецьмі я хадзіў на лыжах сам. Гэта былі цудоўныя вылазкі, з кастром і смажаным на “ражне” салам. Хачу сказаць наперад, што лепшага выхаваўчага моманту з вучнямі нідзе і ніколі не можа быць так, як у часы адпачынку, вандроўкі на прыродзе, у часы паходаў і паездак, у часы сумеснай працы. Я гэта адчуваў і цаніў у дзецях. У часы сваіх будучых паходаў і паездак у Крым і Маскву гэта пацвердзілася.

Пачынаючы з 1969 года ў школу пачалі прыязджаць ужо і выпускнікі ВНУ. Дагэтуль вышэйшую адукацыю мелі толькі 25–30% педагагічнага калектыву. У астатніх была сярэднеспецыяльная адукацыя, настаўніцкія інстытуты і сярэдняя. Да чаго я гэта хілю? Яшчэ раз аб наёмных памяшканнях. Дык вось, адно з іх знаходзілася насупраць будынка школы, жыла ў ім бабулька Хадатчук (баба “Сцепа”), было ёй ужо за 80 год. Вось ідзе ўрок матэматыкі, ці геаграфіі, ці літаратуры ў 7 класе. Настаўніца тлумачыць матэрыял, а ў класе ёсць розныя дзеці, у тым ліку недысцыплінаваныя, якія не даюць слухаць другім. Настаўніца робіць ім заўвагу, але ніякай рэакцыі. І ў такі момант раздаецца голас бабкі “Чучаўчыхі” з печы: “...вось ждэгало”, альбо “дыкда ”, альбо там ідзе другое вясковае прозвішча, — я злезу з печы ды дам табе так кавенькаю, што ты будзеш сядзець і слухаць.” Усё. У класе цішыня. Такіх “выхаваўчых” момантаў можна было б прывесці шмат.

Успамінаючы сёння сваю працу “фізруком”, хачу адзначыць, што ў тыя гады дзеці адносіліся больш сур’ёзна да ўсяго. Не заўсёды маглі бацькі купіць нават трыко і кеды ці тапачкі, але каб здаровыя дзеці не хацелі ісці на ўрок, я такога не памятаю. Аднойчы, калі ў пачатку ўрока ў час разміначнага бегу я заўважыў, што вучань сёмага класа Курыловіч Міша сеў на траву, то спытаў у яго, чаму ён не хоча размінацца. Ён мне адказаў, што ён размяўся, ідучы з Навасёлак. Ведаеце, я не знайшоў, што яму адказаць, проста пакінуў яго сядзець. Тады ён устаў і пабег... Прайшлі гады, Міша жыве ў горадзе Лунінцы, мае трох сыноў. Аднойчы пры сустрэчы ён мне шчыра напомніў той даўні эпізод і дадаў: “А вы, Іван Аляксеевіч, былі тады правы, як мне вынослівасць і фізічная падрыхтоўка дапамаглі ў час службы на ваенна-марскім флоце”.

Я ўжо гаварыў, што вучэбны год мы пачалі з неблагім спартыўным інвентаром. Асабліва мяне радавала тое, што ў школе было больш за 30 скураных мячоў. Нават у самымым вялікім 8 класе, дзе было больш за 43 вучні, мне хапала мячоў заняць дзяцей валейболам. Класным кіраўніком была Хлуд Ф.П. Гэта быў мой першы выпуск, дзеці былі 1950–1951 гадоў нараджэння. Я іх амаль усіх і сёння бачу перад сабой, бачу я іх і наяву. Некаторых ужо няма: Сайко Н.К., Драбовіч Міхаіл. А Ніна Кірылаўна працавала настаўніцай роднай мовы на Віцебшчыне; Драбовіч працаваў трактарыстам ў родным калгасе, пісаў вершы, цікавіўся спартыўнымі падзеямі, быў аматарам паэзіі. Сёння жывуць у вёсцы Велута Ніна Сідараўна Наварыч (Каховіч), настаўніца роднай мовы Вялуцкай СШ, Сайко Васіль Ф., Хлуд Васіль Касьянавіч, Гунчык Соф’я А., Каліноўскі Міхаіл А., Хадатчук Уладзімір Уладзіміравіч, Наварыч Міхаіл К. — брыгадзір СВК “Велута”, Клімчук Васіль Д., Шыйч В.Н.

Калі яшчэ расказаць аб спартыўным жыцці ў Велуце ў цэлым, то трэба адзначыць, што моладзь актыўна прымала ўдзел ва ўсіх спартыўных мерапрыемствах. Гэта асенняя і вясновая школьныя спартакіяды. Гэта гульні паміж камандамі вуліц вёскі Велута па футболе, баскетболе і валейболе. Гэта асеннія і вясновыя кросы. Гэта правядзенне вясёлых спартландый. Гэта лыжныя гонкі. Гэта спаборніцтвы па стральбе. Хачу сказаць, што часам ніхто не дасылаў ніякіх дырэктыў. Моладзь сама была вельмі ў гэтым зацікаўлена. Таму не дзіўна, што многія юнакі і дзяўчаты выступалі пазней ў розных відах спорту ў розных гарадах.

Успамінаючы школьнае жыццё, нельга не сказаць аб актыўнасці моладзі і школьнікаў у грамадска-карыснай працы. Напрыклад: спатрэбілася моладзі пабудаваць добрую танцавальную пляцоўку (летнюю) ля клуба і зноў-такі па суседству з “дзедам Раўчуком”. На суботу і нядзелю было аб’яўлена сабрацца ля клуба. Зранку прыйшло многа моладзі з розным інвентаром: адны вазілі пясок; другія капалі ямы; трэція — рыхтавалі стаўбцы; чацвёртыя — рэзалі дошкі. Вынік такі — амаль праз 3 тыдні танцпляцоўка была гатова, свежапафарбавана; актыўны ўдзел прымалі і футбалісты Вялуцкай каманды, і работнікі БМУ. Усе працавалі зладжана і дружна. Таксама актыўна праходзілі такія акцыі, як пасадка маладых дрэў; прыборкі грамадскіх тэрыторый. Мне ўспамінаецца яшчэ і такая работа, як прыбіранне галля пасля карчоўкі на асушаных палях, дзе ляжалі мільёны карчоў. Школьнікі станавіліся ў шарэнгу на 100–150 метраў і ішлі фронтам, адносячы галінкі ў “валы”. Калі плошча была чыстай, экскаватар капаў траншэю глыбінёй 4–5 метраў, а трактар “С-100” усё гэта засыпаў у траншэю і раўняў. Думаю, многія гэтыя работы памятаюць. Гэта былі 1966–68 гг. У гэтым жа 1968 годзе з’явілася электрычнае святло, а ў 1967 годзе — помнік землякам, загінуўшым у гады Вялікай Айчыннай вайны.

1968 год. Перад бацькамі вучняў стала пытанне аб пабудове новай сярэдняй школы. Паколькі фінансаў такіх не было, было вырашана дабудоўваць драўляную школу. Гэтыя работы і былі закончаны ў 1969 годзе. Вучні пачалі займацца ўсе ў адным будынку. Школа стала 10-гадовай. І выпуск адбыўся ў 1969/70 навучальным годзе. Вучняў было 14 (10 дзяўчынак і 4 юнакі). Гэта быў мой апошні выпуск, калі я працаваў настаўнікам фізічнай культуры. Гэты пост я перадаў маладой настаўніцы Сайко (Савіч) М.А., якая працуе ў Вялуцкай сярэдняй школе і па сённяшні дзень. З гэтага года Вялуцкую СШ узначальваў Крысько А.С., географ па спецыяльнасці, спартсмен па сваёй натуры, ён раней працаваў настаўнікам фізічнай культуры ў Язвінскай СШ. Вера Сцяпанаўна Ліпская — настаўніца беларускай мовы і літаратуры. А.С. Крысько быў вельмі вялікім аматарам спорту. Ён не мог прайсці міма гуляючых у футбол, валейбол ці тэніс, каб не прыняць удзел. У свае 40 гадоў ён круціў добра на турніку “сонца”, быў заядлым шахматыстам, шашыстам. Асабіста прымаў удзел ва ўсіх мерапрыемствах школы, нават калі трэба была фізічная праца. Нельга апусціць і тое, што на працягу больш чым 15 гадоў школа восенню дапамагала ва ўборцы бульбы і цукровых буракоў. І работа гэта доўжылася 3–4 тыдні. Удзел прымалі ў ёй вучні з 4 па 10 клас.

Калгас, канечне ж, дапамагаў таксама школе чым мог. Побач з такой дапамогай у чэрвені месяцы з вучняў 7–9 класаў стваралася вытворчая брыгада. Яна мела больш за 1 га цукровых буракоў. Вучні павінны былі гэта ўсё трымаць не зарослым, а восенню здаць дзяржаве ўраджай. Увосень члены вытворчай брыгады атрымлівалі грошы; праўда, былі яны не вельмі вялікія, але ўсё ж... Аднак гэтыя вытворчыя брыгады праіснавалі нядоўга.

Педагагічны калектыў гэтага часу быў у школе малады. Налічваўся 31 настаўнік. Былі сярод настаўнікаў і свае “маякі”, гэта Шыйч А.Я, Хлуд Е.Я; Гардзюк М.П., Шчур Л.М., Руткоўскі Б.В. І маладыя Сахарук М.П., Царук В.І., Субат, Меньшых В., Корза Л.К.; завуч з вялікім вопытам работы Бужынская Л.Е.; браты Шыкаловічы Ал. і Уладзімір; Трухановіч Е.А., Каховіч С.А. Працавалі важатымі ўжо і свае выпускнікі — Сайко Н.К., Каховіч Н.С., Каховіч С. У школе праводзіліся цікавыя прадметныя вечары, здзяйсняліся паходы па родным краі, паездкі ў Брэсцкую крэпасць і Белавежскую пушчу (мой 6“Б” клас вазілі я і Л.Е. Бужынская), у Лунінец да Кургана Славы.

У школе дзейнічаў да 1981 года фотагурток. Кіраўнік — Панасюк І.А. Адзін з членаў гэтага гуртка, Еўтух (Соц) Тамара Мікалаеўна, працуе дагэтуль фатографам-прафесіяналам. Каховіч Аляксей быў штатным фатографам на флоце ў час службы. Больш за чатыры дзесяткі былых выпускнікоў школы набылі навыкі фатографа-аматара.

У школе дзейнічаў таксама дзіцячы кінатэатр-кінагурток, дзе таксама дзеці вучыліся паказваць фільмы, ведаць апаратуру: больш за 10 членаў гуртка атрымалі пасведчанні на права дэманстраваць вузкаплёначныя фільмы. Сярод іх ёсць і сённяшнія настаўніцы Вялуцкай СШ Хлуд (Арэхва) С. Арх. Кожную нядзелю дзеці паказвалі фільмы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне, беларускаму народу. Праводзіліся ў школе конкурсы мастацкай самадзейнасці, прысвечаныя розным знамянальным датам: 1 і 9 мая, 7 лістапада, 23 лютага, 8 сакавіка і інш. У дні нараджэння піянерскай арганізацыі 21 мая на Зарэччы праводзіўся пад вечар піянерскі касцёр. Роля піянерскай і камсамольскай арганізацый у школе была вялікай. Здзейсніваліся розныя акцыі: збор металалома, збор макулатуры, цімураўскі рух, сустрэчы з ветэранамі вайны і працы — жыхарамі в. Велута; праводзіліся эстафеты: “Дарогамі вайны, дарогамі памяці”, “Памяці герояў будзем годнымі”, “Ніхто не забыты, нішто не забыта” і шмат другіх.

Ваенна-патрыятычная работа ў школах узмацнілася з увядзеннем прадмета “Пачатковая ваенная падрыхтоўка”.

Школа ў 1973–81 гадах. ПВП

З лістапада 1973 года ў Вялуцкай школе, як і ва ўсіх школах рэспублікі, была адноўлена пачатковая ваенная падрыхтоўка ў 9–11 класах, якая была адменена ў 1962 годзе. Мяне паслалі на ўстаноўчыя курсы ў г. Брэст, пасля якіх я быў назначаны ў лістападзе 1973 года ваенным кіраўніком. Адна справа — выкладанне прадмета, а другая, што з гэтага часу ва ўсіх школах актывізавалася ваенна-патрыятычная работа. Ваенрук у школе стаў намеснікам дырэктара па ваенна-патрыятычнаму выхаванню. Трэба сказаць, што пачынаючы з 50-х гадоў патрыятычны напрамак выхавання школьнікаў быў у Беларусі заўсёды на высокім ўзроўні. Жылі яшчэ сведкі і ўдзельнікі Вялікай Айчыннай вайны, партызаны, людзі, вывезеныя на прымусовыя работы ў Германію. З в. Велута пайшло на фронт больш як 160 мужчын, большая частка якіх засталася ляжаць у зямлі. Вярнуліся параненымі і жывымі каля 55–57 чалавек.

Першае, што мы вырашылі ў школе, — гэта ўзяць на ўлік усіх ветэранаў вайны і партызанскага руху. Памочнікамі ў гэтай справе былі, канешне ж, старшая важатая, піянерская і камсамольская арганізацыі. Сёння аб савецкім часе і аб дзіцячай і маладзёжнай арганізацыі гаварыць можна па-рознаму. Аднак яны прымалі актыўны ўдзел у выхаваўчай рабоце школьнікаў. Праводзіліся ў школе сустрэчы з ветэранамі вайны, з дэмабілізаванымі воінамі. Такія сустрэчы былі вельмі цікавымі. Праходзілі яны без ніякага прымусу, таму што гасцямі былі бацькі, дзяды, браты вучняў. Усе вучні 7–11 класаў прынялі ўдзел у пабудаванні стрэльбішча за р. Цна, якое доўгія гады было месцам не толькі вучэбнай стральбы, але і месцам спаборніцтваў у гэтым відзе спорту.

З цягам часу наспела неабходнасць мець “Куток Баявой Славы”. Ён стаў для школьнікаў своеасаблівым штабам, дзе праходзілі розныя сустрэчы, дыспуты і “планёркі”. У пачатку снежня 1977 года мы вырашылі з дзецьмі паехаць у Севастопаль. Ідэя гэтая ўсім спадабалася: мора, горы, музеі. Пытанне стаяла, дзе ўзяць грошы. І тут узнікла добрая ідэя: папрацаваць на зімовых канікулах у лясніцтве. Вырашылі — зрабілі. Усе зімовыя канікулы працавалі на нарыхтоўцы “зялёных хвойных лапак”. І вось на вясновых канікулах група вучняў 10 класа са ст. Люшча адправілася цягніком “Рыга—Сімферопаль” у Крым. Мара школьнікаў здзейснілася. А калі сёння ўзгадаць, што ў тыя гады для вучняў Вялуцкай школы паездкі ў Брэст ці Лунінец былі вялікім святам, то можаце сабе ўявіць, з якім настроем ехалі ўсе ў Севастопаль. Прайшло больш чым 25 гадоў з таго часу, а многія былыя вучні пры сустрэчы са мной успамінаюць наведванні музея абароны Севастопаля ў Крымскую вайну 1854–55 гг. І панарамы штурма Сапун-гары ў 1944 годзе, Прыморскі бульвар і проста бераг мора. Праз год такая ж паездка адбылася ўжо з другой групай. Гэта незабыўныя паездкі, там не патрэбна было ніякіх слоў аб патрыятызме, дастаткова ўбачыць усё вакол — у музеях; паглядзець кіно.

У 1979/80 годзе дырэктар школы Паўлюкевіч М.А. выдзеліў нам памяшканне для “Кутка Баявой Славы”. Было яно, праўда, невялікае, тры на чатыры метры, але ўжо наша. І вось з самых актыўных вучняў 8–10 класаў была ўтворана група “Пошук”. Камандзірам яе была выдатная вучаніца школы Каховіч Кацярына Міхайлаўна, што сёння працуе ў налогавай інспекцыі г. Лунінца. Разам з членамі групы “Пошук” выпрацавалі “Палажэнне аб групе”, “Клятву”, напісалі план работы на год, дзе былі разнастайныя мерапрыемствы, як, напрыклад, “Збор матэрыалаў аб земляках-ветэранах грамадзянскай і Вялікай Айчыннай вайны”, сустрэчы з воінамі, дэмабілізаванымі з арміі і флота, збор матэрыялаў: “Велута ўчора — сёння — заўтра”, пошук звестак аб 6 загінуўшых і памёрлых ад ран чырвонаармейцах, пахаваных у в. Велута. Такіх пунктаў было 16. Хачу сказаць, што яны практычна ўсе былі выкананы. Так, да 1 мая мы прымацавалі мемарыяльную дошку на помнік з прозвішчамі 2 чырвонаармейцаў, пахаваных тут, і завялі перапіску з іх жывымі роднымі.

Калі дзеці вялі, нам у рукі трапіў цікавы дакумент жыхара в. Велута Каховіча Адама Раманавіча, дарэчы, аднаго з двух на тыя часы жывых ўдзельнікаў грамадзянскай, аб чым ёсць запіс у чырвонаармейскай кніжцы. Дык вось, гэты дакумент — на маленькай паперцы было напісана:

“Справка дана Коховичу Ад. Романовичу в том, что он являлся связным отряда «Борцы» в/ч №… Ст. лейтенант Распопов Д.М.»

З пачатку знаёмства і на працягу двух гадоў групай было атрымана ад камандзіра больш за 20 пісем (копіі і сёння знаходзяцца ў раённым краязнаўчым музеі). І самае галоўнае, што група атрымала ў 1979 і 1980 гадах запрашэнне на 9 мая ў Маскву.

Расказваючы аб усім гэтым, не магу не выказаць удзячнасць маёй жонцы Ларысе Канстанцінаўне і нашай пакойнай дарагой дачцэ Марыне, якія заўсёды з разуменнем ставіліся да маёй работы, якія заўсёды чакалі маё вяртанне. Гэтую кнігу я прысвячаю светлай памяці нашай дарагой дачкі Марыны.

З 1981 года я 10 гадоў працаваў у Лунінецкай школе-інтэрнаце, дзе таксама працягваў патрыятычную работу, але ўжо з групай “Памяць”, дзе быў створаны цудоўны музей, на жаль, не існуючы сёння больш.

Школу нельга было б успомніць і без такой знакамітай асобы, як “Маркавіч”. Гэты чалавек аддаў 35 год жыцця школе. Сяргей Маркавіч Хадатчук — чалавек асаблівага складу. Мяккі па натуры, душэўна добры чалавек ва ўсіх адносінах — як да дарослых, так і да дзяцей. Без яго дапамогі не абыходзілася ні адна справа ў школе. Ён працаваў у школе ў розныя часы на пасадах: загадчык па гаспадарчай частцы, вартаўнік, качагар, дваровы работнік, араты і на многіх другіх. Гэта ён рыхтаваў керасінавыя лямпы ў кожны клас да 1967 года; гэта ён зімой за ноч напальваў грубкі ў класах, каб было цёпла; па вясне араў усім агароды, прывозіў дровы, вазіў ва “ўюны”, прывозіў з Лунінца розныя дапаможнікі. Цяжка сёння ўзгадаць, якую працу “Маркавіч” не выконваў. Колькі было спроб збыць са школы каня. А ён адстойваў неабходнасць “цяглавай сілы” ў школе. Познім вечарам знянацку яго можна было ўбачыць яшчэ за адным “захапленнем”. Уявіце сабе малюнак: гарыць грубка, насупраць сядзіць мужчына і ...вяжа прыгожыя каляровыя цёплыя шкарпэткі, рукавіцы, шаль, світар. Сям’я ў Маркавіча была не малая. Патрэбна было працаваць дзённа і ночна. Я часта здзіўляўся: калі ён адпачывае? Было ў яго і яшчэ адно захапленне — гэта спевы вялуцкіх народных песень, а ведае ён іх шмат і на розныя выпадкі жыцця. Паспаборнічаць ён мог толькі бадай што са знакамітай “бабай Мар’яй”, якая ведала сотні песень, прыказак, прымавак. Шкада, што яна адышла ў небыццё — у вечнасць. “Баба Гімаліха” была сапраўднай вясковай сказальніцай. Шкада, што мала хто запісаў ад яе фальклор. Велуцяне памятаюць яе добра. Відавочна яна змагла перадаць сваю дабрыню сваім нашчадкам — дзецям, унукам і праўнукам. Дарэчы, такіх людзей у Велуце жыло і жыве шмат. Доўгіх ім гадоў жыцця!

Тут зазвініць званок

“Незвычайны малюнак даводзіцца назіраць у гэтыя дні, калі пад’язджаеш да вёскі Велута. Яшчэ здалёку адкрываецца штосьці нехарактэрнае для вясковага наваколля. Імгненне на роздум — і ўсё зразумела. Прычына неспакою — магутны вежавы кран. Такі звыклы ў горадзе і нечаканы тут. У параўнанні з ім, здаецца, зменшыліся, прыціснуліся да зямлі хаты.

Жыхароў Велуты такое суседства ўжо не здзіўляе. Яны прывыклі і цяпер толькі з радасцю адзначаюць, як на вачах расце новая прыгожая школа. Будуюць яе рабочыя МПМК-19. І работа спорыцца. У мінулым годзе ім неабходна было асвоіць 150 тысяч рублёў капіталаўкладанняў. Зроблена ж значна больш. Гэтай новабудоўлі наогул пашанцавала. Будынак узводзіць дружны, зацікаўлены калектыў. Неаднойчы ён называўся пераможцам сацыялістычнага спаборніцтва ў арганізацыі. Заслуга ў гэтым як рабочых, так і прараба У.М. Дамашэвіча. Многія школы ў нашым горадзе і раёне пабудаваны пры непасрэдным удзеле Уладзіміра Мікалаевіча.

З надзеяй сочаць за будаўніцтвам настаўнікі і вучні мясцовай школы. Зараз яны займаюцца ў памяшканні, частка якога з’явілася на свет сорак гадоў назад. Заняткі праходзяць у дзве змены. Аднак і гэта не выратоўвае. Ва ўсім адчуваецца цесната. Не хапае месца для класных пакояў. Аб спецыяльна абсталяваных кабінетах, зразумела, і марыць не даводзіцца. А між іншым, вучняў не так мала — больш як трыста чалавек.

Новая двухпавярховая цагляная школа разлічана на 264 месцы. Асобныя элементы будынка ўзнімуцца яшчэ вышэй. Для правядзення розных мерапрыемстваў будзе актавая зала. Не менш радасці прынясе і спартыўная. Роўную ёй па велічыне зараз маюць толькі некалькі школ горада і раёна. Загадзя рыхтуюцца да наваселля настаўнікі і вучні. Побач са сваім новым домам яны мараць бачыць прыгожы малады сад. Зараз падрыхтавана ўжо да пасадкі каля 700 саджанцаў яблынь, груш і іншых садовых дрэў. Можна не сумнявацца, што клопат старанных рук абавязкова акупіцца і праз нейкі час школа будзе патанаць у веснавой квецені.

Рана пачынаецца рабочы дзень у будаўнікоў. З дому яны выязджаюць яшчэ цёмна. А калі не па-зімоваму цёплая раніца пратрэ вочы свежым ручніком хмар, ажывае і будоўля. Надвор’е не перашкаджае рабоце: мокрага снегу, дажджу будаўнікі не баяцца: усё ж лепш, чым мароз. Першы паверх ужо зроблены, кіпіць работа на другім. Нават тое, што яна вядзецца з апераджэннем, спакою нікому не прыносіць. У ліпені неабходна здаць аб’ект. Са жніўня ён будзе перададзены гаспадарам.

У брыгадзе працуе 22 чалавекі. Не першы год узначальвае гэты калектыў І.С. Казун. Ён нявызвалены брыгадзір. Кожны дзень Іван Сямёнавіч завіхаецца разам з усімі, як кажуць, “на сцяне”.

У верасні тут зазвініць, рассыплецца па калідорах і класах вясёлым смехам першы званок. Няхай жа ён не толькі падарыць шчасце тым, хто сядзе за парты, але і раскажа пра людзей, якія маюць да наваселля самае непасрэднае дачыненне. Сярод іх будаўнікі з вялікім стажам — Е.М. Бастынец, М.Ф. Грыневіч, І.С. Казун і многія іншыя”.
А. Таболіч, газета “Ленінскі шлях”

У 1989 годзе было пабудавана новае двухпавярховае памяшканне школы. Размешчана ў добрым месцы, якое раней называлася “Старына”.

2 верасня 1989 г. — свята для вёскі, адкрыццё новай школы ў Велуце.

“Сапраўды, святкавала ўся вёска. На школьны двор сабраліся людзі розных узростаў, што яшчэ раз пацвердзіла: першае верасня — усенародны дзень. Тым больш датычыць гэта жыхароў Велуты. З замілаваннем глядзіць на ўбраныя ў белыя кашулькі і фартушкі першакласнікаў група ветэранаў вайны і працы. Гэта пасля іх звароту ў Міністэрства асветы БССР мара аб новай школе пачала набываць рэальныя рысы.

Зразумелы гонар настаўнікаў за прыгожы сучасны будынак. Яны пачалі рыхтавацца да гэтага дня яшчэ ў маі. Няхай уборцы новай школы, добраўпарадкаванню тэрыторыі навокол яе аддадзены водпуск, затое цяпер як хочацца хутчэй увайсці ў новы кабінет з сучасным абсталяваннем, глянуць на шчаслівыя твары вучняў і незвычайна, на самым высокім узроўні правесці ўрок.

Упэўненым позіркам аглядаюць школьны двор вучні. Якая яшчэ вучэбная ўстанова можа пахваліцца 100-працэнтнай колькасцю выдатнікаў?! А за працоўную чвэрць тут усе вучні атрымалі “пяцёркі”. І акрамя такой патрэбнай на новабудоўлі работы, кожны з іх падрыхтаваў школе асабісты падарунак — вырасціў дома пакаёвую кветку. І цяпер прынёс яе ў клас.

“З узвядзеннем новай школы, — шчыра прызнаецца яе дырэктар Мікалай Аляксандравіч Паўлюкевіч, — мы ўсе быццам станавіліся новымі людзьмі. Агульныя клопаты аб’ядналі настаўнікаў, іх сем’і, вучняў, бацькоў. Шчыра спадзяюся, што на справу сваіх рук не падымецца рука ні забрудзіць, ні разбурыць. І ў прыгожай школе будзе стварацца толькі прыгожае.”

Так і павінны рабіць сапраўдныя гаспадары, якіх у школе многа: 320 толькі вучняў. Сур’ёзнасць іх намераў пацвердзілася ўжо на ўрачыстай лінейцы. Баба Яга, прыляцеўшы на свята з казкі, украла ключ ад новай школы. Аддаць яго яе ўгаварылі першакласнікі ўсімі чароўнымі словамі, што паспелі вывучыць да шасці гадоў. І з букварамі, якія падарыў дырэктар, першымі спыніліся каля чырвонай стужачкі.

Урачысты момант: начальнік МПМК-19, якая будавала новую школу, І.А. Казей разразае сімвалічную перашкоду. Школа адкрыта!

Радуецца старшыня праўлення калгаса “Зара” — базавага прадпрыемства школы — М.А. Ваўрук. Гэта не проста новая школа, гэта першы двухпавярховы будынак у Велуце. Вёска паступова набывае сучаснае аблічча. І нічога не шкада дзецям: затраты толькі калгаса на школу склалі амаль 300 тысяч рублёў.

Не хавае сваіх слёз даглядчыца, маці васьмярых дзяцей Кацярына Сцяпанаўна Каліноўская: “Нашы дзеці зроду такой школы не бачылі. Глядзіце, як разбегліся па паверхах: для іх гэта сапраўдная экскурсія. Мае трое вучняў тут: Саша, Валера і Валя. На будучы год вось Волька пойдзе, — паказвае на баявую дзяўчынку, якая ні на крок не адыходзіць ад першакласнікаў. — У такой школе толькі і вучыцца! А нам наогул пашанцавала — ад хаты блізенька.”

Правільна заўважыла жанчына: дарога да школы пакуль не з лепшых. Думаецца, што першай вуліцай, якая будзе заасфальтавана ў Велуце, павінна быць дарога да школы.
Т. Канапацкая, газета “Ленінскі шлях”.

* * *
Ёсць яшчэ адна асаблівасць. У мясцовым СВК “Велута” не існавала і не існуе праблемы кадраў. Больш за 90% усіх працаўнікоў вышэйшага і сярэдняга звяна — выпускнікі таксама мясцовай школы. Гаворачы пра былых выхаванцаў, неабходна адзначыць, што працуюць яны з гонарам. Шаснаццаць чалавек узнагароджаны ордэнамі і медалямі.

Цяпер хочацца сказаць некалькі слоў аб тых, хто выхоўваў і выхоўвае будучых працаўнікоў СВК “Велута”, інжынераў, настаўнікаў, урачоў і другіх спецыялістаў народнай гаспадаркі. Першымі настаўнікамі ў пасляваенны перыяд былі:

У 50-я гады прыехалі Ф.П. Хлуд, Л.М. Шчур, Е.Я. Хлуд, М.П. Гардзюк, С.А. Каховіч. Усе яны сёння на заслужанным адпачынку. Гардзюк М.П. у 1992 годзе была ўзнагароджана знакам “Выдатнік народнай асветы Рэспублікі Беларусь”. Ветэраны школы былі заўсёды сапраўднымі спадзвіжнікамі сваёй настаўніцкай справы. З першых пасляваенных гадоў вадзіла ў краіну ведаў настаўніца пачатковых класаў А.Я. Шыйч, тактоўная, сціплая, душэўная жанчына. Яе вобраз вучні пранясуць праз усё жыццё. Не забудуць яны і настаўніка нямецкай мовы Б.В. Руткоўскага і настаўніка працоўнага навучання П.А. Арэхву — першага мясцовага настаўніка. Гэта быў чалавек, улюблёны ў жыццё, у дзяцей, у працу. Вясёлы і жыццярадасны, ён умеў быць душой любога калектыву. Акрамя таго, ён быў вялікім аматарам-садаводам. У пасляваенныя гады было ўсяго 2 сады ў вёсцы, і дзякуючы яму сёння не засталося амаль ніводнага двара, не ўпрыгожанага садам. Гэта ён навучыў прышчэпліваць дрэвы сваіх вучняў. У будучым многія сталі аграномамі і аграномамі-садаводамі. Гэта добрая памяць аб іх настаўніку.

* * *

Успамінае дырэктар школы Паўлюкевіч Мікалай Аляксандравіч:

Першай праблемай, і не адзінай, была катастрафічная недастатковасць плошчы. Не было спартзалы, актавай залы, нават добрай настаўніцкай, дзе кожны меў бы месца, паколькі не было вучэбных кабінетаў.

Калектыў школы быў малады, працавіты, любую цікавую ідэю, якая ішла на карысць школе, падтрымлімаў адназначна.

Вырашылі перавезці з хутара Княжыстанавішчы будынак, у якім раней размяшчалася хутарская пачатковая школа. Дапамагалі мясцовыя майстры — жыхары в. Велута. Характэрна, што на такія просьбы аб дапамозе перш за ўсё адклікаліся людзі паважанага ўзросту, пенсіянеры. Некаторых з іх ужо зараз няма. Гэта Сайко Фёдар, Шыйч Міхаіл, Кавелька Уладзімір, Хлуд Касьян. Дапамагалі і іншыя: Партус Аляксандр. Працавалі і настаўнікі: Панасюк І.А., Арэхва П.А., Пашкевіч Ф.І., Хлуд К.П., Крышпіновіч У.Л. Перавезены будынак даў школе многа: там размясцілі майстэрні па металу і па дрэву (не ў кожнай школе і зараз ёсць дзве майстэрні, а ў большасці — камбінаваныя), памяшканні для захоўвання зброі і лыж (лыжная база) і маленькая спартыўная зала. Самае галоўнае — спартыўная зала, таму што раней захоўваць спартыўныя снарады не было дзе. Там жа размясцілі і бібліятэку.

У памяшканне асноўнай школы, дзе была майстэрня, перанеслі настаўніцкую. Нарэшце настаўнікі атрымалі кожны сваё рабочае месца, няхай нават і два чалавекі за адным сталом.

Адгарадзілі частку калідора, і атрымаўся невялічкі пакойчык — кабінет дырэктара. Памяшканне, якое раней было настаўніцкай, аддалі пад піянерскі пакой. У дальнейшым там размясцілі музей баявой славы.

Школа займалася ў дзве змены, некаторыя пачатковыя класы хадзілі і ў трэцюю. Стала яшчэ цяжэй, калі адзін з класных пакояў выдзелілі пад буфет.

Сваімі сіламі зрабілі свідравіну для вады, каналізацыю, атрымалі дазвол санстанцыі і пачалі школьнікаў частаваць гарбатай, кавай, какавай, нават калі-нікалі і салаты з’яўляліся. Гэта было для дзяцей тым, чаго чакалі даўно: некаторыя за адзін раз куплялі па некалькі шклянак чаю і выпівалі яго, не баючыся таго, што вельмі часта потым прыходзілася выходзіць на вуліцу.

Цяжкасці цяжкасцямі, але навучальны працэс у школе набываў належны ўзровень. Калі за першыя 7 гадоў дзесяцігодкі паступіла ў ВНУ толькі адна дзяўчына, то на мяжы 70–80-х гадоў іх колькасць значна павялічылася. Так, з выпуску 1977 года паступілі ў ВНУ — 3, у ССНУ — 6 вучняў, 1979 годзе — адпаведна 2 і 12, у 1981 годзе ВНУ — 4 і 7. Тлумачыцца гэта тым, што ў школе больш увагі сталі ўдзяляць прафарыентацыйнай рабоце, больш гутарак весці з бацькамі з мэтай паступлення іх дзяцей у вышэйшыя і сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы. Былі выпадкі, калі вучань выдатна заканчвае школу, а паступіць далей вучыцца не рашаецца. І пераадолець гэтую роспач яму павінен дапамагчы настаўнік. Так і адбылося. Зараз у школе з 30 настаўнікаў — 16 былых выпускнікоў школы.

І хоць існавалі цяжкасці з памяшканнямі, харчаванне толькі-толькі наладжвалася, але пазашкольнае жыццё школы было цудоўным. Пастаянныя паездкі па гарадах былога Савецкага Саюза, такіх, як Ленінград, Севастопаль, Масква, сувязь з камандзірамі ОМСБОНа, атрадаў, якія ўваходзілі ў гэтую брыгаду, у тым ліку Распопавым, запрашэнне на святкаваннеДня Перамогі ў Маскву — гэта тыя моманты, якія ніколі не сцяруцца з памяці былых выхаванцаў школы. Душой усіх гэтых мерапрыемстваў быў выкладчык пачатковай ваеннай падрыхтоўкі Панасюк І.А.

А паходы па Беларусі, па месцах баявой славы? Шматдзённы паход быў зроблены з мэтай пабываць на партызанскім аэрадроме каля Хорастава, што ў Салігорскім раёне. Школьная група “Пошук” устанавіла імёны загінуўшых чырвонаармейцаў, якія былі пахаваны ў Велуце, потым перазахаваны ў Бастыні.

Ні адна знамянальная дата не праходзіла ў сельскім клубе без удзелу ў ёй школьнікаў. Канцэрты, вучнёўскія спектаклі, іншыя мерапрыемствы былі істотным дапаўненнем да кожнага свята.

Педагагічны калектыў у той жа час уяўляў сабой спалучэнне маладой энергіі з вопытам старэйшых. Настаўнік працы Арэхва П.А., настаўніца пачатковых класаў Шыйч Г.Я., настаўнік нямецкай мовы Руткоўскі Б.В. (на жаль, іх ужо няма з намі, яны пайшлі з жыцця, як і настаўніца рускай мовы і літаратуры Кузьміных Л.С., якая памерла ў маладым узросце). Хлуд А.Я., асабліва Гардзюк Марыя Пятроўна, выдатнік адукацыі БССР, былі ўзорамі працавітасці і сумленнасці. Не забудуць выхаванцы і настаўнікі, хто працаваў поплеч. Арэхва Павел Аляксеевіч — цудоўнай душы чалавек, дзякуючы якому зацвілі сады не толькі ў Велуце, але і ў навакольных вёсках. Яго выхаванец Клімчук Міхаіл Сцяпанавіч стаў пераможцам Усесаюзнага конкурсу юных садаводаў. А якім здатным аматарам да рыбнай лоўлі быў Павел Аляксеевіч! Я любіў праплыць з ім на лодцы па Цне і паслухаць яго цікавыя споведы.

Гардзюк Марыя Пятроўна аддала школе 36 гадоў. З 1996 года — на пенсіі. Цудоўны чалавек, яна перадавала свой багаты вопыт маладым настаўнікам, такім, як Вольга Іванаўна Коўшык, Валянціна Арсеньеўна Юрко і іншым, якія лічацца зараз лепшымі ў пачатковай адукацыі школы. Нельга не сказаць добрыя словы ў адрас настаўнікаў гісторыі Каховіч Станіславы Адамаўны (зараз таксама на пенсіі), Хадатчук Ганны Антонаўны, якая вяла і вядзе вялікую краязнаўчую работу (дзякуючы ёй у школе ствараецца краязнаўчы музей).

Матэматыку выкладалі Паўлюкевіч Раіса Іосіфаўна і Зылевіч Галіна Міхайлаўна, хімію — Дзяркач Марыя Пятроўна, біялогію, а потым геаграфію — Панасюк Ларыса Канстанцінаўна. А Сайко Марыя Антонаўна, Наварыч Ніна Сідараўна, Шчур Ларыса Мікітаўна, Хлуд Фаіна Пятроўна, Кузьміных Людміла Сяргееўна і ўсе настаўнікі... Дзякуючы ім нашы вучні паступалі ў Беларускі дзяржаўны універсітэт, сельскагаспадарчыя, педагагічныя, лясной гаспадаркі і іншыя навучальныя ўстановы. Гэтыя настаўнікі і зараз (акрамя Шчур Л.М., Хлуд Ф.П., Дзяркач М.П.) аддаюць усе свае сілы і здароўе на карысць дзецям.

Асобна трэба гаварыць пра завочную школу, дакладней, пра вучэбна-кансультацыйны пункт Лунінецкай раённай вочна-завочнай школы. На той час у Велуце мала хто застаўся без сярэдняй адукацыі, атрымаўшы базавую. Загадчык гэтага пункта Паўлюкевіч Раіса Іосіфаўна разам са сваёй асноўнай работай аддавала шмат увагі завочнай школе, за што і была ўзнагароджана граматай Міністэрства адукацыі БССР. У класах гэтай школы налічвалася па 10–15 чалавек. Зараз выхаванцы школы, адпрацаваўшы пэўны час у калгасе “Зара”, выходзяць на пенсію.

А ў якім цудоўным месцы знаходзілася старая школа! Якая прыгажосць, якое хараство каля школы было вясной, калі зацвітала лотаць на балоце па суседству са школай!

Не забудзецца са старой школы згуртаванасць настаўніцкага калектыву, гатоўнасць у свабодны час папрацаваць на карысць школы.

Помніцца такое: школа абагравалася дровамі, якія трэба было вывезці з лесу, пагрузіць, развезці настаўнікам (тады яшчэ давалі па 7 складаметраў на зіму настаўніку) і ў школу. Усяго каля 300 складаметраў. Лясніцтва звычайна выдзяляла дровы ў адным абходзе, а вось як іх адтуль забраць? Рознае было.

Адзін год выдзелілі дровы ў такім месцы, што даехаць да яго нельга было звычайным транспартам (аўтамабілем, трактарам). А забраць дровы трэба. Рабочыя лясніцтва склалі дровы каля праведзенай на востраў вузкакалейкі, з разлікам вывезці іх на грузавых платформах. Але не ўлічылі, што “вус” (так называлі адвод вузкакалейнай жалезнай дарогі, што прымыкаў да асноўнай) пабудавалі даўно і падгнілі бярвенні, на якіх ляжалі рэйкі, ды і мост праз дамбу ўжо сваё адстаяў. У той час начальнікам Люшчанскага лесапункта, які меў чыгуначную тэхніку, матавозы, платформы, быў Жураўлёў Васіль Фёдаравіч. На просьбу аб выдзяленні тэхнікі адазваўся станоўча, толькі папярэдзіў аб небяспечнай паездцы па такой чыгунцы. Зачапіўшы 4 платформы, пасадзілі ў спецыяльны вагон грузчыкаў (гэта былі работнікі школы разам з настаўнікамі і яшчэ жыхар вёскі Велута Каліноўскі Сцяпан, які па сваёй ахвоце паехаў з намі на работу без усялякай аплаты. Дзякуй вялікае такім людзям!) Машыністам быў Юрко Павел, таксама жыхар вёскі Велута. Менавіта дзякуючы яму атрымалася наша задумка: хто-небудзь іншы не згадзіўся б туды ехаць ні за якія грошы!

Разумеючы тое, што школа можа застацца без дроваў, ён адважыўся на такі рызыкоўны крок.

Трэба было сядзець у кабіне мотавоза, калі ён праходзіў мост праз дамбу. Мост хістаўся з боку на бок, але Бог, як кажуць, быў да нас міласцівы. Некалькі разоў прыйшлося пераязджаць дамбу, але ўсё закончылася добра. Даехалі па чыгунцы да в. Навасёлкі, а тут ізноў перагрузка і з платформ на аўтамабілі, і па канкрэтных адрасах: ці ў школу, ці якому настаўніку дахаты. Без дапамогі начальніка лесапункта, старшыні калгаса Дземянчука Сяргея Андрэевіча (ён ужо пайшоў з жыцця), без разумення з боку мужчын-настаўнікаў (аплата за такую работу была мізэрнай), без дапамогі некаторых жыхароў Велуты такое было б немагчыма.

Былі і другія такія моманты ў жыцці школы і рабоце дырэктара, якіх дырэктар гарадской школы ніколі не спаткае.

Маючы зараз сучасную школу з вадзяным атапленнем, з магутнай кацельнай, па-сапраўднаму разумееш работу чалавека, які ў старой школе быў вартаўіком-апальшчыкам. Трэба было гэтымі сырымі дровамі (яны ніяк не маглі высахнуць за месяц-два пасля вывазкі, распілоўкі, расколкі) спачатку растапіць, а потым натапіць 12 школьных грубак. Не кожны вытрымаў бы працяглы час гэтую работу, а ў нашай школе такі чалавек працаваў аж да пенсіі. Самыя добрыя словы можна гаварыць зараз пра Хадатчука Сяргея Маркавіча, які выконваў гэтую работу. “Наш Маркавіч” — так яго звалі і вучні, і настаўнікі. На жаль, у 2006-ым Сяргей Маркавіч памёр.

За 36 гадоў існавання СШ з яе сценаў выйшла 870 выпускнікоў, 2 вучні закончылі школу з залатым медалём, 41 з сярэбраным. З гэтых выпускнікоў 417 закончылі сярэднія прафесіянальныя вучылішчы, 144 атрымалі сярэдне-спецыяльную адукацыю, а 51 — вышэйшую; больш за 20 закончылі ваенныя вучылішчы. Акрамя таго з сярэдзіны 70-х да сярэдзіны 90-х працавала вочна-завочная школа, сярэднюю адукацыю ў якой атрымалі звыш 200 маладых людзей, што працавалі ў калгасе. Сёння ў школе працуе 31 настаўнік, 25 з іх маюць вышэйшую адукацыю; 15 настаўнікаў (48% ) з’яўляюцца яе выпускнікамі.

Упэўнены: сустракаючы сваё 120-годдзе, Вялуцкая школа будзе і ў далейшым высока несці гонар тых, хто быў першым ва ўсе нялёгкія гістарычныя часы вёскі. Сёння выпускнікоў школы можна сустрэць па ўсёй Беларусі, таксама і былога Савецкага Саюза, а ў апошнія гады нават далёка за межамі СНД. Яны пачэсна нясуць гонар выпускнікоў сваёй школы, гонар сваёй малой Радзімы — в. Велута. Так было заўсёды, так будзе і ў будучым. Корні роднай зямлі будуць іх падтрымліваць вечна — гэта нязменны закон чалавечага жыцця”.

З размовы з Мікалаем Аляксандравічам высветлілася наступнае.

“Нарадзіўся ў 1952 годзе ў в. Лугі Лунінецкага р-на. У тыя гады жылі вельмі цяжка, асабліва ў вёсцы: і як вынік — многія сем’і выязджалі з родных мясцін. Так здарылася і з нашай сям’ёй, якая выехала ў Крымскую вобласць у 1958 годзе, паколькі там былі патрэбны рабочыя рукі.

Сяло Табачнае Джанкойскага р-на. Недалёка Азоўскае мора. Што больш за ўсё мне запала ў памяць, дык гэта бясконцыя сады з усемагчымай садавіной: чарэшні, абрыкосы, персікі; вялізарныя вінаграднікі і шмат другога вельмі смачнага і амаль, амаль бясплатнага. А яшчэ бясконцыя плантацыі кавуноў, доўгія чырвоныя палі дзікага маку.

Там, у Табачным, хадзіў у дзіцячы садок, першы клас, другі, трэці. Вучоба давалася цяжка, асабліва ўкраінская мова, аднак адзін верш памятаю і па сённяшні дзень.

У параўнанні з нашай роднай Беларуссю, Крым падаваўся раем: хлеб і малако атрымлівалі ў саўгасе: бацька з работы прыносіў вялікі, даўжынёю 70–80 см і шырынёю 25–30 см.

Адно было дрэнна, не было вады ўдосталь, не было дзе пакупацца. Пазней, калі наша сям’я вярнулася дамоў, у Беларусь, праз Крым быў пабудаваны Паўночна-Крымскі канал. А да гэтага часу мы з бацькамі на веласіпедах ездзілі да Азоўскага мора альбо прасілі дазволу ў стоража шахты, з якой пампавалі ваду на арыкі, акунуцца ў невялікім вадаёме з вельмі халоднай вадой. Але гэта нас, дзяцей, не пужала. У 1961 годзе мы вярнуліся ў нашу в. Лугі.

У 1969 годзе закончыў Лугскую сярэднюю школу і ў гэтым жа годзе паступіў у Брэсцкі педагагічны інстытут на фізіка-матэматычны факультэт. За час вучобы ў інстытуце тройчы працаваў у будаўнічых атрадах. Быў камандзірам СБА. Працавалі ў г. Драгічыне, у Казахстане.

Пасля заканчэння педінстытута адпрацаваў 3 гады настаўнікам матэматыкі ў в. Мохра Іванаўскага р-на. Гэта было ў 1976 годзе. У гэтым жа годзе вярнуўся ў свой родны Лунінецкі р-н, дзе быў назначаны намеснікам дырэктара Вялуцкай СШ, а ў 1977годзе — дырэктарам Вялуцкай СШ. І вось на гэтай працы я ўжо 29 год.

Падчас практыкі ў СБА на Століншчыне пазнаёміўся са сваёй жонкай Раісай. Пасля 2 гадоў знаёмства пажаніліся. За час сумеснага жыцця вырасцілі і выхавалі 2 сыноў і дачку Ганну.”

P.S. Паколькі мне давялося працаваць на “зары” дырэктарскай пасады Мікалая Аляксандравіча разам у 1976 – 1981, то хачу сабе дазволіць некалькі слоў. Гэта быў малады, энергічны чалавек, дастойны свайго папярэдніка Аляксандра Сяргеевіча Крысько. Калектыў настаўнікаў быў таксама малады. Як кіраўнік — патрабавальны да сябе і да настаўнікаў. Рабіў усё, каб настаўнікам дапамагчы ва ўсіх іх распачынаннях. У тыя гады я здзейсніў 4 паездкі з вучнямі 8–10 класаў. У часы падрыхтовак да гэтых далёкіх экскурсій Мікалай Аляксандравіч заўсёды дапамагаў “прабіць” дазвол на выезд за межы рэспублікі. У гэтыя ж гады школа пачала атрымоўваць тэхнічныя сродкі, якіх раней ніхто не ведаў. Наогул, усе добрыя намеры настаўнікаў ён заўсёды падтрымліваў. Школьнікі прымалі самы актыўны ўдзел у пасільнай працы, стараліся дзе толькі магчыма, зарабіць грошы. На колькі мне вядома, гэтай традыцыі Вялуцкая школа не змяніла і на сённяшні дзень. А цяпер школа мае яшчэ і свой аўтобус, трактар. Ён быў і застаецца прынцыповым кіраўніком педагагічнага калектыву. Добры сем’янін. З сваёй жонкай Раісай Іосіпаўнай выгадавалі і далі адукацыю двум сынам і дачцэ Ганне, якая, дарэчы, яшчэ наведвае школу. Заўсёды адстойваў інтарэсы членаў свайго калектыву. Самае красамоўнае пасведчанне таму — 30-ы год дырэктарства Мікалая Аляксандравіча, а гэта не так проста.

Сёння педкалектыў Вялуцкай СШ налічвае больш за 30 настаўнікаў. Вучэбна-выхаваўчы працэс праходзіць у прыгожым, светлым будынку школы, дзе выдатна абсталяваны класы, кабінеты, майстэрні, сталовая, спартыўная зала. Усё гэта зроблена рукамі настаўнікаў і вучняў, якія бязмерна любяць сваю школу, якая ў гэтым, 2006 годзе, адзначыць свой 120 гадовы юбілей. Бацькі ў сваю чаргу ганарацца сваімі дзецьмі, якія тут атрымоўваюць сярэднюю адукацыю, якая дае шлях у ВНУ, каледжы, ліцэі, універсітэты. А гэта таксама дзякуючы яму — Мікалаю Аляксандравічу — які добра спраўляецца з абавязкамі сваёй нялёгкай, аднак вельмі пачэснай пасады. Мне застаецца пажадаць Мікалаю Аляксандравічу, усёй яго сям’і здароўя, шчасця, дабрабыту і новых творчых поспехаў.

Заканчваючы свой невялікі ўспамін аб в. Велута, аб школе, не змог не задаць некалькі пытанняў Мікалаю Аляксандравічу:
— Калі б ты быў сёння выпускніком школы, куды б падаўся, што б выбраў сабе за прафесію?
— Нарадзіўся ў вёсцы і працаваць у горадзе не змог бы, не вытрымаў бы. А прафесію паўтарыў бы яшчэ раз настаўніка, яна мне падабаецца, люблю працаваць з дзецьмі, хаця гэта не так проста.
— З вышыні амаль 30-гадовай дырэктарскай пасады, што ты лічыш галоўным у сваёй рабоце?
— Разам з членамі педагагічнага калектыву даваць трывалыя веды кожнаму вучню і правільны напрамак у выбары жыццёвага шляху.
— Ці задаволены ты лёсам, які наканаваў табе працаваць іменна ў в. Велута?
— Лічу, што з месцам працы мне пашанцавала. Я вельмі задаволены педагагічным калектывам, усімі вучнямі , былымі і сёняшнімі, а таксама іх бацькамі і наогул усімі жыхарамі. І калі б мне прапанавалі пасаду дырэктара ў больш перспектыўным месцы, я ніколі не згадзіўся б пераехаць.
— Як складваліся адносіны з членамі педкалектыва?
— Лічу, што ўсе папярэднія гады адносіны мае былі і застаюцца з усімі добрымі. Дырэктар без калектыву — гэта генерал без арміі. На працягу ўсіх гадоў мы разумелі адзін аднаго. Педкалектыў — гэта мая галоўная апора.
— Што б змяніў у заканадаўстве аб адукацыі, у свеце апошніх рэфармаванняў?
— Зрабіў бы так, каб дырэктар займаўся толькі вучэбна-выхаваўчай работай; школа павінна быць на поўным дзяржаўным утрыманні; аставіў бы 5-бальную сістэму, з умовай выстаўлення ўсіх адзнак у дакуменце аб базавай і сярэдняй адукацыі, і яшчэ лічу, што 12-гадовая адукацыя магла застацца 11-гадовай, але гэта мая асабістая думка.
— Якой ты бачыш будучыню Вялуцкай СШ?
— Мы апошнія 5 год утрымліваем стабільна адзін і той жа кантынгент. Хацелася б, каб і яшчэ доўгія гады школа налічвала не менш за 250 вучняў; каб наша школа мела самыя сучасныя тэхнічныя сродкі.
— Што б ты сёння пажадаў тым, хто прыйшоў настаўнікам у школы; хто з выпускнікоў выбірае прафесію настаўніка?
— Цярпення, умення зразумець дзяцей, знаходзіць агульную мову, ладзіць з дзецьмі і членамі педагагічнага калектыву, паважаць асобу вучня, быць для вучняў старэйшым таварышам і дарадцай. Ну а тым, хто думае паступаць, — трывалыя мець веды са школы; быць настаўнікам вучням малодшых класаў, памочнікам, прымаць удзел у грамадскай працы, рыхтаваць сябе да працы з дзецьмі загадзя з 8, 9, 10, 11 класаў.

Усё сказанае Мікалаем Аляксандравічам дае падставу лічыць, што Вялуцкая школа сустракае сваё 120-годдзе з добрымі вынікамі, працаздольным педагагічным калектывам і “чалавекам на сваім месцы”, як сказаў аб Мікалаю Аляксандравічу загадчык Лунінецкага РАА Уладзімір Лук’янавіч Філіновіч.

На такой прыемнай ноце мне і хочацца закончыць. Для мяне гэта быў таксама ўспамін аб маёй працы амаль 15 год у Вялуцкай школе. Гэта было нядаўна, гэта было даўно.

Расказвае Коўшык У.А., намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце:

У Вялуцкую сярэднюю школу прыехаў у 1982 годзе па накіраванню Лунінецкага РАА пасля заканчэння Мазырскага педагагічнага інстытута імя Н. К. Крупскай. Выкладаў фізіку, працоўнае навучанне. У гэтым жа годзе прыйшлося пачынаць і прафесійнае навучанне па прафесіі трактарыст-машыніст. Не было матэрыяльна-тэхнічнай базы, трактараў, майстра вытворчага навучання. Але паступова, дзякуючы намаганням дырэктара Паўлюкевіча М.А., набылі гусенічны і колавы трактары, прычэп. Вучэбную літаратуру, табліцы прыйшлося шукаць па ўсім раёне: ПТВ-160, у школах. Дапамог у гэтай справе намеснік дырэктара вучылішча Гарэлік А.І. У гэтым жа годзе старшыня калгаса “Зара” Дземянчук С.А. парэкамендаваў на пасаду майстра вытворчага навучання механізатара Шмата М.П. У канцы навучальнага года дырэктар школы Паўлюкевіч М.А. выдзеліў кабінет. Летам 1983 года мужчыны школы зрабілі гараж для тэхнікі. Паступова афармляўся і кабінет па прафесійным навучанні, а летам вучні нават у час вытворчай практыкі на трактары Т-40М разам з майстрам Шматам М.П. апрацоўвалі бульбу ў калгасе “Зара”. Першы выпуск трактарыстаў адбыўся ў 1984 годзе. Вучыліся тады, атрымлівалі дакументы і хлопчыкі, і дзяўчынкі. Зараз шмат выпускнікоў працуе механізатарамі ў СВК “Велута”. Давялося крышачку папрацаваць у тыя гады разам з цудоўным настаўнікам Арэхва П.А., які побач працаваў у майстэрні тэхнічнай працы.

Заўсёды з цеплынёй успамінаю настаўнікаў Гардзюк М.П., Хлуд А.Я., Каховіч С.А., Дзяркач М.П., Шыйч Г.Я., Хлуд Ф.П.

У 1987 годзе на агульным сходзе педкалектыву быў выбраны на пасаду намесніка дырэктара па навучальна-выхаваўчай рабоце (цяпер — намеснік па вучэбнай рабоце). Гэтую падзею буду памятаць заўсёды, таму што я ў гэты момант адсутнічаў у школе (быў на курсах у г. Брэсце). Першыя віншаванні атрымаў ад дырэктара Паўлюкевіча М.А. і не паверыў.

У папярэднія гады (80–90-ыя) была высокая “цякучасць” кадраў. Прыязджалі маладыя настаўнікі, але доўга не затрымліваліся, бо не было жылля. У апошнія гады калектыў стабільны. Амаль што палова настаўнікаў — мясцовыя жыхары.

У 1989 годзе перайшлі працаваць у новы будынак школы. Усё лета настаўнікі, бацькі, вучні рыхтавалі школу да новага навучальнага года. Працавалі з натхненнем, былі вельмі рады, што будуць працаваць у новай школе. З першых гадоў пачалі актыўную работу па афармленні кабінетаў. Працавалі пасля ўрокаў, у час летняга адпачынку. Стараліся ўпрыгожыць кабінеты разьбой па дрэве (геаметрычнай, плоскарэльефнай).

Новая школа падала штуршок навучальна-выхаваўчаму працэсу. Педкалектыў як бы ўстрапянуўся, набыў новыя сілы, з галавою акунуўся ў работу. Вельмі часта настаўнікі ўспаміналі будынак старой школы з яго невялічкімі кабінетамі, фізкультурай ў калідоры ў час урокаў.

На працягу апошніх 18 гадоў шмат вучняў скончылі школу з сярэбраным медалём, паступілі ў ВНУ, ССНУ. Некаторыя выпускнікі пасля заканчэння інстытутаў, педвучылішчаў вярнуліся ў родную школу і выкладаюць прадметы, выхоўваюць дзяцей.

Зараз у школе працуе высокаадукаваны педкалектыў:
— 25 настаўнікаў маюць вышэйшую адукацыю;
— 2 настаўнікі сярэднюю спецыяльную адукацыю;
— 1 настаўнік сярэднюю адукацыю;
— 5 настаўнікаў працягваюць вучобу ў ВНУ.
— Чатырнаццаць настаўнікаў маюць І катэгорыю, 7 настаўнікаў — другую, 12 настаўнікаў пакуль без катэгорыі. Пераважная большасць настаўнікаў маладыя.
Пачынаючы з 1999/2000 навучальнага года ў школе быў уведзены філалагічны профіль, а з 2000/2001 навучальнага года — фізіка-матэматычны. Вучні вывучаюць матэматыку, фізіку, беларускую мову, беларускую літаратуру, нямецкую мову на павышаным узроўні. Практычна ўсе вучні пачатковых класаў ахоплены вывучэннем нямецкай мовы.

У школе выкладаюцца спецкурсы “ЗЛЖ”, “Асновы прававых ведаў”, “Уводзіны ў эканоміку”.

Дзякуючы добрасумленнай працы настаўніка Паўлюкевіч Р.І., усе вучні фізіка-матэматычнага профіля 2003–2004 года выпуску паступілі ў ВНУ і ССНУ.

Кожны год вучні школы прымаюць актыўны ўдзел у школьных і раённых алімпіядах па прадметах.

У 2001/2002 навучальным годзе вучань Каховіч Раман заняў ІІІ месца ў раённай алімпіядзе па нямецкай мове, у 2002/2003 навучальным годзе вучаніца заняла ІІ месца ў раённай алімпіядзе па біялогіі, у гэты ж год вучань Хлуд Іван заняў І месца ў алімпіядзе па выяўленчаму мастацтву.

Прымаюць удзел вучні школы ў розных конкурсах. У 2004/2005 гадах вучні школы перамагалі ў раённых конкурсах чытальнікаў, прысвечаных памяці М. Калінковіча.

У школе працуе 12 розных гурткоў. Цудоўныя работы выконваюць вучні гуртка вязання (настаўнік Хлуд І.П.), выяўленчага мастацтва (настаўнік Сайко Н.М.).

Вядзецца работа па добраўпарадкаванню, азеляненню тэрыторыі школы. Шмат кветак вырошчваецца гурткоўцамі пад кіраўніцтвам Сайко Марыі Антонаўны. Марыя Антонаўна — настаўнік, улюбёны ў працу, умелы выхавальнік, добразычлівы чалавек, здольны арганізаваць работу вучняў, развіваць асобу вучня.

Шмат гадоў запар вяла фальклорны гурток настаўніца Наварыч Ніна Сідараўна. Вучні гуртка прымалі ўдзел у розных раённых аглядах, іх выступленні адзначаліся граматамі.

Працягвае гэтую справу маладая настаўніца Клімчук Валянціна Аляксандраўна, выпускніца нашай школы.

Вялікую работу па выразнаму чытанню вучняў праводзяць настаўнікі Наварыч М.С., Наварыч Н.К., Кіслюк Н.І.

У педагагічны калектыў штогод прыходзяць маладыя настаўнікі, выхавальнікі. Расце дастойная змена старэйшаму пакаленню настаўнікаў пачатковых класаў — Коўшык В.І., Юрко В.А., якія больш за 20 гадоў аддалі выхаванню і навучанню самых маленькіх грамадзян.

Спадзяюся, што вышэй пералічаныя дасягненні школы працягне маладое пакаленне настаўнікаў, якое вырасціў педагагічны калектыў школы з яго дырэктарам Паўлюкевічам М.А.

Перакананы, што моладзь падніме нашу справу на больш высокую ступень і будзе дастойна старэйшага пакалення.

Выпускнікі Вялуцкай сярэдняй школы, якія закончылі школу з залатым і сярэбраным медалём
(указаны год заканчэння, месца далейшай вучобы і работы)

1. Дзяркач Аляксандр Мікалаевіч, 1984, БДУ, супрацоўнік ВІ — залаты медаль,
2. Зылевіч Вольга Міхайлаўна, 1990, БДЭУ, Столінскі аграрны каледж, выкладчык — залаты медаль,
3. Арэхва Наталля Паўлаўна,1992, Мозырскі педуніверсітэт, г. Гомель — настаўнік
4. Арэхва Тамара Мікалаеўна, 1995, Столінскі аграрны каледж, СВК “Велута” — юрыст
5. Арэхва Аляксандр Паўлавіч, 1997, Мозырскі педуніверсітэт, Вялуцкая СШ — настаўнік
6. Гардзюк Клаўдзія Аляксееўна, 1987, Пінскае медвучылішча, РТМА — медсястра
7. Дзяркач Галіна Мікалаеўна, 1986, МДЛУ, Германія
8. Зылевіч Аляксандр Міхайлавіч, 1993, Мозырскі педуніверсітэт, Светлагорскі аддзел дэпартамента аховы МУС РБ — ст. інспектар
9. Зылевіч Аліна Уладзіміраўна, 1999, Пінскае медвучылішча, в. Сітніца — фельчар
10. Каравай Леанід Васільевіч, 1990, БАТУ, ПА “Беларуськалій”
11. Каховіч Васіль Аляксандравіч,1990, БАТУ,Лунінецкі сельгаскаледж — выкладчык
12. Каховіч Святлана Іванаўна, 1991, БрПУ, Брэстдзяржстрах
13. Клімчук Валянціна Аляксандраўна, 1991, Брэсцкі педуніверсітэт, Вялуцкая СШ — настаўнік
14. Каліноўская Ала Міхайлаўна, 1992, Рэчыцкі педкаледж, выхавальнік дзіцячага сада ў в. Велута
15. Каховіч Таццяна Пятроўна, 1993, Мозырскі педуніверсітэт, Вялуцкая СШ — настаўнік
16. Каліноўская Алена Міхайлаўна, 1996, Баранавіцкае медвучылішча, Мар’іна Горка — медсястра
17. Клімчук Таццяна Аляксандраўна, 1997, Салігорскі педкаледж, Пухавіцкі р-н — настаўнік
18. Клімчук Марына Аляксандраўна, 1999, Барананавіцкае ПТВ, прадавец
19. Кірыеня Жанна Іванаўна, 1998, Мозырскі педуніверсітэт, в. Красная Воля — настаўнік
20. Ляпко Ірына Уладзіміраўна, 1993, Рэчыцкі педкаледж, Вялуцкая СШ — настаўнік
21. Ліхтар Тамара Леанідаўна, 1987, Пінскае медвучылішча, Вялікія Чучавічы — медсястра
22. Макоўскі Ігар Мікалаевіч, 1992, Горацкая сельгасакадэмія, г. Лунінец — ст. эканаміст ЦСУ
23. Макоўская Ірына Мікалаеўна,1997, Брэсцкі педуніверсітэт, Пінскі р-н — настаўнік
24. Максімчык Святлана Анатольеўна, 1998, Брэсцкі педуніверсітэт, Красная Воля — настаўнік
25. Наварыч Сяргей Міхайлавіч, 1990, БДЭУ, СВК “Велута” — гал.эканаміст
26. Наварыч Алег Міхайлавіч, 1993, БДТУ, АА “Лунінецлес”
27. Наварыч Яўген Міхайлавіч, 1996, Ваенная акадэмія, Узброеныя сілы — капітан
28. Наварыч Дзмітрый Міхайлавіч, 1997, БДТУ, ААТ “Лунінецлес” — майстар
29. Паўлюкевіч Эдуард Мікалаевіч, 1990, Горацкая сельгасакадэмія, Партугалія
30. Паўлюкевіч Аляксандр Мікалаевіч, 1995, Пінскі банкаўскі каледж, г. Лунінец — бухгалтар
31. Радзюк Ірына Васільеўна, 1995, курсы прадаўцоў
32. Сайко Аляксандр Васільевіч, 1992, МДЛУ, Германія
33. Сайко Таццяна Васільеўна, 1996, Баранавіцкі юрыдычна-эканамічны каледж, ОРС НОД г. Лунінец — бухгалтар
34. Саковіч Ганна Мікалаеўна, 1998, БДЭУ, г. Мінск — бухгалтар
35. Сайко Раман Мікалаевіч, 1999, Брэсцкае радыётэхнічнае вучылішча
36. Тарасеня Ірына Афанасьеўна, 1994, Гродзенскі педкаледж, выхавальнік дзіцячага сада ў в. Велута
37. Хадатчук Андрэй Уладзіміравіч,1991,вучыўся у БАТУ, памёр
38. Хомка Аксана Іванаўна, 1992, Мозырскі педуніверсітэт, СШ №1 г. Лунінца — настаўнік
39. Хомка Іна Іванаўна,1996, Пінскае медвучылішча, РТМА — медсястра
40. Шыйч Сняжана Міхайлаўна,1987,Мозырскі педуніверсітэт, Пухавіцкі р-н, ЦЭС — бухгалтар
41. Шмат Віктар Васільевіч, 1996, вучыўся ў Мозырскім педуніверсітэце, памёр
42. Юрко Таццяна Анатольеўна,1996, БДТУ, ААТ “Лунінецлес” — эканаміст
43. Якубовіч Таццяна Анатольеўна, 1996, Салігорскае педвучылішча, Вялуцкая СШ — настаўнік

“Школа для мяне была...” (з водгукаў былых вучняў):

1. “...першай прыступкай у атрыманні адукацыі; родным домам; азбукай жыцця. Нізкі паклон усім настаўнікам. Вялікі дзякуй за працу. Заўсёды вас памятаю”.
   Выпускніца 1985 г. Ліхтар Ірына Л., псіхолаг
2. «...другім домам, дзе прайшло маё дзяцінства і юнацтва».
   Выпускніца 1985 г. Каховіч Вера В. (Украіна, дзіцячы дом)
3. “...дарогай у жыццё!”
   1985 г. Брэст, “Санта-Брэмар”, брыгадзір
4. “...другім домам. Дала добрую пуцёўку ў жыццё”.
   1985 г. Хомка Міхаіл А., афіцэр фельдсувязі
5. “...пачаткам дарогі ў будучыню, дзякуй ёй вялікі”.
   1985 г. Каховіч Віктар В., в. Велута
6. “...родным домам. Удзячны ўсім настаўнікам за іх моцныя нервы, што цярпелі нас, неўтаймаваных”.
   1985 г. Лунінец. БПМК-17, прараб
7. “... другім домам і спадарожнікам у далейшым жыцці”.
   1985. Каховіч Уладзімір Л. СВК “Велута”
8. “... першай прыступкай у маім самастойным жыцці”.
   1995 г. Каховіч А.М., г. Камянец
9. “...самым лепшым месцам, другім домам. Вось так!”
   1985 г. Бухгалтар-касір, Нясвіжскі раён<li>“...у школе я правёў свае лепшыя гады жыцця, але яна мяне ў свет так і не вывела”.
   1995 г. Ліхтар Анатоль Л., в. Велута
10. “...другім домам. Я дзякую ўсім настаўнікам за іх цяжкую працу. Я заўсёды буду іх памятаць”.
11. “...самай першай прыступкай па вялікай лесвіцы жыцця. Гэта незабыўна!!!”
    1985 г., Хлуд Уладзімір Паўлавіч, г. Пінск, СДЮШОР, трэнер-выкладчык

Знаёмыя незнаёмцы

Першы настаўнік з вёскі Велута

Дырэктар Вялуцкай СШ Паўлюкевіч Мікалай Аляксандравіч, жонка Раіса Іосіпаўна і дачка Аня

Калектыў настаўнікаў

У 1941 годзе пачалася вайна з фашысцкай Германіяй. У вёсцы зноў усталяваўся акупацыйны парадак. І ў 1942 годзе Паўла Аляксеевіча, як і больш за 40 яго аднавяскоўцаў, вывезлі на прымусовыя работы ў Германію. Пасля вяртання з чужбіны ён, будучы здольным да ўсялякага роду працы, усталяваўся на работу ў школу, дзе працаваў рахункаводам, пазней настаўнікам працоўнага навучання.

Мая першая сустрэча з Паўлам Аляксеевічам адбылася ў маленькай майстэрні, прыстасаванай у невялічкім будынку ля школы. Гэта быў невысокага росту чалавек з жывымі вясёлымі вачыма, з нізкім прыемным голасам, кароткай прычоскай з сівізною на скронях.

Пазней я пазнаёміўся з Паўлам Аляксеевічам бліжэй. Гэта быў чалавек, які прыцягваў да сябе, як магніт. Дзеці яго слухалі, як зачараваныя. Умеў працаваць з дрэвам: вырэзваць, выпільваць, выточваць, маляваў. Ён даваў грунтоўныя навыкі апрацоўкі драўляных вырабаў, навучыў дзесяткі юнакоў прышчэпліваць пладовыя дрэвы. Гэта ён Велуту зрабіў вёскай-садам. Ён быў вялікім аматарам-рыбаловам, грыбніком. Дома займаўся прыгатаваннем саленняў, розных кампотаў. Павел Аляксеевіч першы развёў ў в. Велута вінаград, з якога рыхтаваў смачныя віны і сокі, вельмі любіў кампанію і гасцей, хаця яго праследвалі цяжкія захворванні. У кампаніі быў заўсёды завадатарам. Вельмі тактоўны быў з дзецьмі і калегамі. Бываючы з дзецьмі ў паходах і вандроўках, часта імітаваў галасы птушак. Заўсёды захоўваў бадзёрасць духу. Ніколі не лічыўся з асабістым часам, калі патрэбна было некаму дапамагчы. Жыццярадасны, энергічны, запальваючы чалавек. Павел Аляксеевіч адчуваў неадваротнасць сваёй хваробы, аднак не здаваўся да свайго апошняга глытка паветра.

Хочацца ўспомніць аб зусім, здавалася б, нязначнай падзеі ў яго жыцці. Неяк, пасля цяжкай аперацыі, калі выздараўленне наступала не так хутка, Павел Аляксеевіч папрасіў сваю жонку прывезці вады яму з вялуцкай студні ў Мінск. Спробы схітрыць, даўшы яму напіцца іншай вады, ніяк не атрымліваліся. І Ларыса Мікітаўна прывезла яму вады з Велуты. Ён не памыліўся, адчуўшы яе смак. І, мабыць, яна дапамагла яму адчуць сябе больш здаровым пасля чарговай аперацыі (а іх у яго было больш за 20). Гэта, безумоўна, сведчыць аб незвычайнай здольнасці любіць Радзіму, адчуваць яе і чэрпаць з яе сілы. Толькі такі чалавек змог вытрымаць усе выпрабаванні, якія выпалі на яго лёс.

Сёння, сустракаючы сваіх вучняў Вялуцкай школы, мы адным з першых успамінаем Паўла Аляксеевіча. Няхай жа нашыя ўспаміны будуць яму добрай памяццю.

Доктар Гірэнка

Мне пашчасціла ведаць гэтага чалавека асабіста. Чалавека, для якога не было ні дня, ні ночы. Ён прыходзіў да ўсіх, хто ў ім меў патрэбу. А часы былі не такія лёгкія і простыя. Ішоў першы пасляваенны 1946 год.

На выгляд гэта быў сухапары, невысокага росту, падцягнуты, немнагаслоўны мужчына. Яму дастаткова было ўважліва выслухаць хворага, абгледзець, каб правільна вызначыць дыягназ захворвання і назначыць курс лячэння. Не хачу паўтарацца аб тым становішчы, у якім апынулася наша рэспубліка пасля Айчыннай вайны. Не хапала медыцынскіх работнікаў у гарадах, не гаворачы ўжо аб вёсках. Аднак в. Велута ў гэтым сэнсе пашанцавала. У іх з’явіўся Доктар Гірэнка, ды яшчэ з ваенна-медыцынскай адукацыяй. Не ўсе жыхары ведалі, як і адкуль ён прыехаў у вёску. Я ж яго ведаў ужо ў 1965 годзе, паколькі сябраваў з яго сынам Васілём, маім аднагодкам. Мы былі нават прызваны ў адзін месяц — верасень — ва ўзброеныя сілы СССР. Вяртаючыся да тых часоў, хачу аддаць даніну павагі чалавеку, які выратаваў не адзін дзесятак жыхароў вёскі ад розных хвароб, а многім з іх нават выратаваў жыцці.

Ітак:
Гірэнка Васіль Мікалаевіч нарадзіўся 23 лютага 1915 года ў вёсцы Поціева Жытомірскай вобласці былой Украінскай ССР. Маці пасля яго нараджэння памерла. Акрамя яго, у сям’і былі яшчэ старэйшыя брат і сястра. Лёсу лёгкага ў хлочыка быць не магло. З дзяцінства быў хлопчыкам-падпаскам. Калі з’явілася магчымасць — наведваў школу. З маленства марыў стаць ваенным, і не проста, а ваенным доктарам. У 1935 годзе ён паступіў у Ленінградскае (па другіх звестках у — Адэскае) ваенна-медыцынскае вучылішча. Перад самай вайной закончыў. Як і ўсе другія афіцэры, быў накіраваны медыкам у адну з воінскіх часцей. На жаль, перыяд 1941 – 1942 гадоў вядомы быў толькі яму аднаму, аб чым ён не любіў успамінаць. Вядома, што ў адным з баёў ён апынуўся ў фашысцкім палоне. Немцы эшалонам везлі іх праз нашу тэрыторыю ў канцэнтрацыйны лагер, аднак у вагоне знайшліся смельчакі, якія прабілі дах вагона і ўначы выскачылі з яго. Адбылося гэта ўсё ў раёне Бастынь-Люшча. У гэты час на тэрыторыі нашага раёна дзейнічалі некалькі партызанскіх атрадаў. Самым шматлікім і ваяўнічым атрадам быў атрад “Камарова” — мянуша Васіля Захаравіча Каржа, партызанскага генерала, у будучым Героя Савецкага Саюза. На базе гэтага атрада ў хуткім часе была сфарміравана партызанская брыгада імя С.М. Кірава. У яе складзе было тры атрады: “За Радзіму”, “Імя Калініна”, “Імя Сталіна”. Васіль Мікалаевіч і яго сябры сталі партызанамі атрада “Імя Сталіна”. Гірэнка стаў не проста партызанам, а начальнікам медыцынскай службы, аб чым сведчыць яго пасведчанне. У 1943 год — год, калі інтэнсіўна ішла падрыхтоўка да ваеннай аперацыі па вызваленню нашай Беларусі “Баграціён” ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Калі чытаеш успаміны былых партызан, то адчуваеш, што ў той, 1943 год, партызанскі рух на тэрыторыі нашага раёна набыў самы вялікі размах. Ішла “рэйкавая вайна”. Былі вялікія страты ў жывой сіле, патрабавалася шмат медыкаментаў для лячэння раненых. Вось тут і спатрэбілася спецыяльнасць ваеннага доктара Гірэнка. Аперацыі праводзіліся без наркоза, шляхам “выпіцця шклянкі гарэлкі” — са слоў Васіля Мікалаевіча. Становішча з медыкаментамі, перавязачнымі матэрыяламі было катастрафічным. На перавязку ішло ўсё: ільняная тканіна, палатно, кашулі. Вось так гартаваўся вопыт доктара Гірэнка, які вельмі спатрэбіўся ў пасляваенны перыяд.

У ліпені 1944 года партызаны сустрэліся з наступаючымі часцямі Чырвонай Арміі. Гэта былі незабыўныя дні. Многія партызаны былі адразу мабілізаваны і разам з рэгулярнымі войскамі пайшлі на Захад — дабіць “звера ў яго логаве”. Аднак некаторыя партызаны былі астаўлены для аднаўлення разбуранай народнай гаспадаркі. У ліку такіх быў і доктар Гірэнка.

У 1946 годзе працаваў у в. Вялікія Чучавічы. Пазнаёміўся з Верай Фёдараўнай, у якой былі дзве дачкі, Ядзвіга і Марыя, ажаніўся. У 1947 г. у іх нарадзіўся сын Васіль, на жаль, які пайшоў ужо з жыцця. З 1947 па 1953 працаваў у вялуцкім ФАПе. З 1953 па 1957 працаваў у Столінскім раёне. Працаваў і ў Лунінцы. Аднак з 1959 года працаваў да канца сваіх дзён у вялуцкім ФАПе.

Вось ужо амаль 30 гадоў, як доктара Гірэнка няма сярод жывых. Гэты кароткі нарыс не можа даць поўнага ўяўлення аб чалавеку, для якога слова “патрэбна” было дэвізам жыцця. Як чалавек, ён быў жыццярадасны, з гумарам. Любіў прыроду, акаляючую в. Велута, яе жыхароў. І сёння жыхары больш сталага ўзросту з вялікай удзячнасцю і павагай успамінаюць доктара Гірэнка. У свой апошні шлях яго праводзілі амаль што ўсе жыхары вёскі. Памяць аб ім захавалася ў тых людзей, якія жывуць яшчэ і сёння.

Чалавек неспакойнага лёсу

У размове з сябрам Сяргея Андрэевіча Антонам Фёдаравічам Бондарам даведаўся, што юнакі дапамагалі партызанам. Ім было заданне лічыць колькасць эшалонаў, што ішлі на ўсход і з усходу, што за эшалоны (жывая сіла, тэхніка). Усё гэта юнакі выконвалі вельмі сур’ёзна. Звесткі перадавалі ў партызанскі атрад. Ад камандавання атрада “За Радзіму” неаднаразова атрымлівалі падзякі за карысныя звесткі аб ворагах.

Са студзеня 1944 па чэрвень 1944 Сяргей Андрэевіч становіцца сувязным партызанскага атрада “За Радзіму” брыгады імя Кірава. Усе заданні камандавання атрада выконваў заўсёды добрасумленна. А калі ў 1944 годзе ў ліпені месяцы вызвалілі ад немцаў, пайшоў з многімі аднавяскоўцамі на фронт. Аб гэтым перыядзе ў газеце “Лунінецкія навіны” за люты месяц 1998 года быў змешчаны наступны нарыс:

У бітве за Берлін

— Ці не маглі б Вы напісаць у раённую газету аб ім? — папрасіла мая суразмоўца.

Нататкі, зробленыя нясмелай рукой культработніка незадоўга да канчыны ветэрана, пасля літаратурнай апрацоўкі прапануем як успаміны.

Малады артылерыст, камандзір гарматы, у саставе 247 стралковай дывізіі 69 арміі ўдзельнічаў у аперацыі, якая ўвайшла ў гісторыю як Вісла-Одэрская, і штурмаваў Берлін.

Ішоў 1945-ы — апошні год вайны. Савецкая Армія граміла ворага ўжо на нямецкай тэрыторыі. Гітлераўцы адчайна супраціўляліся, імкнуліся адцягнуць свой крах. Вораг ускладаў вялікія надзеі на раку Одэр як водную перашкоду для наступаючай Савецкай Арміі. Палонны нямецкі лётчык збітага тут знішчальніка паказаў, што іхняе камандаванне паставіла перад авіяцыяй задачу сарваць пераправу рускіх цераз Одэр.

— Фарсіравалі раку пад моцным агнём праціўніка, — успамінаў франтавік. — Па слабым лёдзе перапраўлялі мы сваю гармату на коннай цязе, прымайставаўшы пад колы самаробныя лыжы. Рака, здавалася, кіпела ад бомб і снарадаў. Адна бомба ўзарвалася зусім побач. Салдаты і коні аказаліся ў вадзе, а гармата затанула. Добра, што яшчэ тут месца было не вельмі глыбокім. Трымаючыся за лямкі, я стаяў на затопленай гармаце па пояс у вадзе. Стаяў гадзіны з дзве, чакаючы дапамогі. Настолькі змерз, што не мог варухнуцца. Нарэшце мне дапамаглі выбрацца. Я вельмі перажываў за гармату. Але дзякуй сапёрам, яны выцягнулі з яе вады і дапамаглі пераправіць на заходні бераг, на плацдарм.

Немцы ярасна абстрэльвалі пераправу. З дванаццаці нашых лодак з салдатамі, якія адчалілі ад берага, дайшлі цэлымі да супрацьлеглага берага толькі чатыры. Прыкладна такі ж лёс пасцігнуў і яшчэ адну партыю лодак нашага падраздзялення. І ўсё ж на плацдарм прыбывалі ўсё новыя і новыя байцы і адразу ўступалі ў бой. Мы акапаліся, помню, у пладовым садзе ля горада Лебус. Нічыйная паласа на ўчастку атрымалася вузкая, і фашысты спрабавалі закідаць нас гранатамі. На шчасце, гранаты чапляліся за вялікія кусты бэзу і адскоквалі, не далятаючы да нашых пазіцый. У той жа час вораг працягваў весці агонь з мінамётаў, гармат, кулямётаў. Адзін са снарадаў узарваўся зусім побач з нашай артылерыйскай пазіцыяй, і мяне кантузіла, заваліла пяском. Байцы адкапалі, а я амаль нічога не чую. Аглушыла. Гэта было 7 лютага. У санбат не пайшоў.

Нашы падраздзяленні працягвалі пашыраць плацдарм. Накопліваліся сілы і сродкі для рашаючага наступлення на Берлін.

Расказаў Сяргей Андрэевіч Дземянчук, з якім уздымам гераічна перайшлі войскі ў рашаючае наступленне. Да Берліна заставалася прыблізна 70 кіламетраў. Вораг ператварыў гэту тэрыторыю, як яму здавалася, у непрыступную крэпасць. На параўнаўча вузкім участку фронту праціўнік сканцэнтраваў вялікую колькасць войскаў і ўзбраення. Зямля была нашпігавана мінамі, парэзана ломанымі лініямі супрацьтанкавых равоў, траншэй. Было пабудавана безліч жалезабетонных дзотаў і г.д. Пераадолець гэтыя і іншыя перашкоды, вядома, справа няпростая. Патрабавалася перш за ўсё высокае ўменне камандавання. Яркім прыкладам такой ваеннай смякалкі з’явілася, у прыватнасці, прымяненне вялікай колькасці пражэктараў у берлінскай наступальнай аперацыі.

Шакіраваны і аслеплены магутнымі прамянямі пражэктараў, вораг спачатку не здолеў аказаць ніякага супраціўлення.

Франтавік расказаў далей, што кіламетры з два ішлі, не ўбачыўшы ніводнага гітлераўца, не сустракаючы супраціўлення. І раптам адзін з нашых салдат падарваўся на міне. Было ўстаноўлена, што наперадзе міннае поле. Пакуль чакалі мінёраў, убачылі ў канцы яго белы сцяг. Гэта ішоў да нас нямецкі салдат, і са словамі “Гітлер капут!” стары немец здаўся ў палон. Ваяка зразумеў, што далейшае супраціўленне не мае сэнсу. Пазней у гэтым пераконваліся новыя і новыя сотні і тысячы немцаў, якіх фашысцкая вярхушка ўвергла ў бяссэнсавую бойню.

А тым часам нашы часці крок за крокам ішлі наперад, да Берліна. Немцы з адчаем кідаліся ў контратакі, але іх намаганні ў большасці сваёй не мелі поспеху.

26 красавіка 1945 года паступіла папаўненне. Далі новага наводчыка гарматы.

— На наступны дзень, — успамінае С.А. Дземянчук, — мы зноў пайшлі ў наступленне. Разгарэўся жорсткі бой. Многа нашых байцоў загінула, у тым ліку наводчык гарматы. Яго абавязкі я ўзяў на сябе. Немцы кінулі супраць нас танкі. Мы адкрылі па іх агонь. Задыміў адзін танк, загарэўся другі, трэці паспешна пачаў адыходзіць назад. Гэты бой 27 красавіка, за некалькі дзён да капітуляцыі Берліна, быў для мяне апошнім. Атрымаў цяжкае раненне і кантузію, страціў прытомнасць. Як потым даведаўся, гэта было прамое пападанне снарада ў гармату…

Слаўную перамогу над гітлераўскай Германіяй франтавік сустрэў у шпіталі…
М. Юсціновіч

* * *
Скончылася вайна, Сяргей Андрэевіч працягваў ваенную службу ў ГДР у артылерыйскім механізаваным палку. Пасля дэмабілізацыі ў званні старшыны 3 месяцы працаваў на асабістай гаспадарцы.

Аднойчы ў 1952 г. у клубе г. Лунінца Сяргей Андрэевіч сустрэў маладую прыгожую дзяўчыну, якая прыехала ў госці да сваёй сястры з Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці. Звалі дзяўчыну Ніна Сяргееўна. Неўзабаве іх частыя сустрэчы скончыліся вяселлем. У сям’і нарадзілася дачка, якую яны назвалі Людмілай.

З 1950 года верасня месяца па 1959 працаваў на розных пасадах у Лунінецкім леспрамгасе. Пасля працы ў леспрамгасе Сяргей Андрэевіч працаваў намеснікам старшыні ў калгасе імя Калініна (в. Дзятлавічы). Ніна Сяргееўна ў гэты час працавала бібліятэкарам ў школьнай бібліятэцы. У 1966 годзе пасля раз’яднання калгаса “Шлях Леніна” у в. Велута быў утвораны калгас “Зара”. Вось сюды і быў накіраваны старшынёю калгаса “Зара” Сяргей Андрэевіч Дземянчук. Зямлі ў гэты час прыбавілася многа, закончылася асушка знакамітых Грычынскіх балот. Аднак цяжкасці толькі пачыналіся. Патрэбна было пачынаць будаўніцтва калгаснага жыцця з нуля. Тэхнікі было яшчэ мала. Шматлікія работы выконваліся коньмі альбо маламагутнай тэхнікай. Патрэбна было закупляць тэхніку, павялічваць статак кароў, будаваць жывёлагадоўчыя фермы ў в. Велута і Навасёлках; будаваць жыллё спецыялістам калгаса, механізатарам, дапамагаць мясцовай школе. Работы было шмат. Аднак год ад года гаспадарка багацела, калгаснікі сталі атрымліваць лепшы заробак, пачала паступаць тэхніка, з’явілася электрычнасць, потым вёску аснасцілі газавымі плітамі, пабудавалі дабротны магазін, зрабілі добрыя дарогі ў вёсцы. З дапамогай калгаса была пабудавана прыгожая сучасная школа. Дзеці з в. Велута пачалі паступаць у ВНУ. Калгас ніколі не меў недахопу ў рабочай сіле. На 90% і болей у калгасе працавалі і працуюць ураджэнцы Велуты. Гэта малы пералік пераўтварэнняў жыцця ў вёсцы. ( Аб гэтым чыталі раней). Канешне, ва ўсіх гэтых пераменах адчувалася моцная клапатлівая гаспадарчая рука. Такімі якасцямі валодаў Сяргей Андрэевіч Дземянчук. Гэта быў строгі, справядлівы чалавек, якога некаторыя людзі баяліся, але ж і паважалі. Дысцыпліна была ўсюды на патрэбным узроўні ніколі не адказваў у дапамозе, калі меліся такія магчымасці. Быў добрым сем’янінам. Аб’ядноўваў вакол сябе ўсіх ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны калгаса, праяўляў вялікі клопат аб інвалідах. У яго бытнасць быў пабудаваны помнік загінуўшым землякам. У часы ўсенародных святаў мог узяць гармонік альбо акардэон і зайграць, сам любіў спяваць. Людзі ўспамінаюць Сяргея Андрэевіча заўсёды добрым словам. Ён мог яшчэ жыць, аднак старыя раны вайны, незагойная рана смерці адзінай дачкі вельмі сказалася на здароўі. І сэрца чалавека беспакойнага лёсу не вытрымала.

Ніна Сяргееўна часта ўспамінае свайго мужа і дачку, перабіраючы мноства фотаздымкаў. Радуюць яе ўнукі Андрэй і Алёна. Андрэй працуе ў г. Лунінцы інспектарам ДАІ. Алёна жыве са сваёй сям’ёй у бабулі ў в. Велута, дзе працуе выхавацелькай ў дзіцячым садку.

Час ляціць імгненна. Мяняюцца пакаленні. Аднак памяць аб добрых людзях застаецца на доўгія гады.

Сяргей Андрэевіч Дземянчук — адзін з такіх людзей. Аб ім жыхары в. Велута будуць доўга памятаць.

* * *
“У Дзяржаўным прафесійна-тэхнічным каледжы сельскагаспадарчай вытворчасці многія працуюць сем’ямі. Сярод сямейных пар — Каховічы: Вячаслаў Георгіевіч — намеснік дырэктара па вытворчаму навучанню, і Людміла Пятроўна — выкладчык беларускай мовы і літаратуры. З кожным паасобку службовыя справы звязалі мяне на працягу некалькіх год, а разам з мужам і жонкай размаўляла ўпершыню. І высветлілася: яны так шчыра і ахвотна дапаўнялі адзін аднаго ўспамінамі ці развагамі, што мае пытанні былі амаль не патрэбны, хіба толькі ўдакладняла ці канкрэтызавала асобныя моманты.

Нарадзіўшыся на Палессі — Людміла ў вёсцы Чухава Пінскага раёна, Вячаслаў у нашай Велуце, — і потым далёка не ад’язджалі ад родных мясцін. Праўда, да ВНУ юнак паспеў адслужыць тэрміновую службу на Паўночным флоце, у Запаляр’і. «Залатая» медалістка стала студэнткай адразу са школьнай парты. Іх жыццёвыя сцяжынкі перакрыжаваліся ў Мазырскім педагагічным інстытуце.

Студэнцкае каханне

Вячаслаў Георгіевіч:

Людміла Пятроўна:
— Мае бацькі працавалі ў калгасе: мама, Соф’я Андрэеўна, бухгалтарам, ды яшчэ гадоў 20 прафкам узначальвала, тата, Пётр Пятровіч, — слесар. Вельмі любіла сваіх дзядуль — яны абодва ваявалі на фронце ў Вялікую Айчынную, адзін нават выратаваў другога пры цяжкім раненні. І бабулі ў мяне цудоўныя. Пэўна, захапленне сваім радаводам, расповядамі старэйшых пра абрады, традыцыі, роднай мовай і літаратурай прывяло мяне на філалагічны факультэт. Вучылася выдатна, пасля першых курсавых работ выкладчыкі сталі прадказваць навуковую будучыню, але на другім курсе мы сустрэліся…

Вячаслаў Георгіевіч:
— Пазнаёміліся зімой. Кветкава-цукеркавы перыяд працягваўся тры месяцы. У красавіку наведалі маіх бацькоў, у маі паехалі да будучай цешчы. Я гатовы быў ладзіць вяселле адразу пасля сесіі, але на варце спрадвечных жыццёых правіл была жончына бабуля. Прымусіла вытрымаць пост, і пасля яго 13 ліпеня 1991 года мы распісаліся. Дарэчы, гэта яе настойлівасць садзейнічала таму, што перад нараджэннем нашага першага дзіцяці я здзейсніў абрад хрышчэння ў царкве. У свой час мае партыйна-свядомыя бацькі не звярталі ўвагі на асаблівасці веравызнання, больш таго, адзін з іх праваслаўны, другая — каталічка, і гэта не перашкаджала іх моцнай сям’і. Але прыйшлі іншыя часы, і я з павагай адношуся да парад сваякоў з боку маёй палавіны — цяпер гэта таксама мая сям’я.

Людміла Пятроўна:
— Нашы вёскі знаходзяцца на адлегласці кіламетраў у 70, але ў прыродным плане — гэта вельмі розныя мясціны. Упершыню трапіла ў Велуту вясной — і зачаравалася гэтай прыгажосцю. Наша мясцовасць больш асушана, суцэльныя меліяраваныя палеткі, а тут — разліў рэчкі, хмызняк, лясы. Доўгі час была пераканана, што менавіта тут здымаўся кінафільм «Людзі на балоце».

Праз год муж закончыў вучобу. У Лунінцы ў аддзеле адукацыі месца не прапанавалі. Выпадкова сустрэўся яго зямляк: у ПТВ-160 ёсць вакансія дырэктара падлеткавага клуба. Калі згадзіўся, і мне на паўстаўкі месца выкладчыка знайшлося. А інстытут дазволілі заканчваць па індывідуальным графіку навучання — разы два ў месяц ездзіла за заданнямі, а сесію здавала разам са сваёй групай. Як ні складана давялося, закончыла з «чырвоным» дыпломам, атрымала ступень бакалаўра.

Сям’я пачынаецца з дома

Вячаслаў Георгіевіч:
— Як смяяліся потым у вучылішчы, на маёй першай пасадзе галоўным было добра настроіць мікрафон на сцэне. Але заўсёды быў упэўнены: усё залежыць ад жадання чалавека. Захочаш: любы непрыстыжны занятак пераўтворыш у самую запатрабаваную прафесію. Яшчэ ў інстытуце захапіўся выпальваннем па дрэве і выпільваннем лобзікам. Спачатку вырабляў самыя простыя рэчы — тыя ж рамачкі пад фотаздымкі. З цягам часу захапіўся, шукаў малюнкі, інструменты, прылады — дастаць гэта было не так проста. З першых дзён працы таксама пачаў весці гурток. Нават не чакаў, што заняткі так зацікавяць навучэнцаў. Нашы работы сталі вывозіць на выставы мастацкай творчасці. А з якой радасцю рыхтавалі мы падарункі сваім калегам! Перад 8-ым Сакавіка дзеці самі, без прымусу, сядзелі да паўночы, каб паспець да вызначанага тэрміну.

Людміла Пятроўна:
— Збоку здаецца, што гэта — вельмі лёгкі занятак. Я ж, блізка назіраючы за дзеяннямі мужа, зразумела, што мне гэта не пад сілу. Якое трэба мець цярпенне, каб так пільна пераводзіць малюнак на фанеру, потым акуратна прабіць адтуліны, весці па іх разцом, дакладна паўтараючы абрысы! А яшчэ ж неабходна зачысціць, адшліфаваць, палакіраваць…

Самы просты ўзор патрабуе гадзін уседлівасці, а вырабы мужа ўражваюць складанымі сюжэтнымі выявамі!

Хутка Вячаслаў Георгіевіч стаў выкладаць чарчэнне і электраабсталяванне трактараў і аўтамабіляў. Захапленне самадзейнай творчасцю выхавала ў яго такія неабходныя для педагога якасці, як цярпенне, уменне тлумачыць вучэбны матэрыял самымі даступнымі словамі, здольнасць прыцягнуць увагу навучэнца любымі сродкамі. Ледзь у групе паявяцца прыкметы няўважлівасці, пажартуе ці загаворыць па-беларуску. Тут жа галовы ўздымуцца ад партаў: нешта новае, значыць, цікавае…

Вячаслаў Георгіевіч:
— Назваў бы гэту адметнасць не цярпеннем, а настойлівасцю. Зыходзячы з невялікага жыццёвага вопыту, пераканаўся: без яе не абысціся ў нашай суровай рэчаіснасці. Адзін толькі прыклад. У пачатку працоўнай дзейнасці мы жылі ў інтэрнаце. У 1993 годзе нарадзілася наша дачушка. У краіне панавалі разбурэнне і безгаспадарчасць, ніякіх жыллёвых перспектыў. Вырашылі будавацца. Участак нам выдзелілі ў раёне індывідуальнай забудовы насупраць ліцэя. Агульнымі намаганнямі, пры дапамозе бацькоў, узвялі дом. Праз тры гады перасяліліся. Але яшчэ 14 месяцаў і 14 дзён жылі без электрычнасці. Такую экзотыку ў канцы ХХ стагоддзя выпрабавалі яшчэ тры сям’і. Ад іх імя я і пачаў хадзіць па інстанцыях. Уявіце: летам 1997 года кожны дзень (!!!) пачынаў з наведвання афіцыйных асоб нашага «Белага дома». І дасягнуў мэты: 30 жніўня пачалася ўстаноўка электраабсталявання на нашай вуліцы Гарадзецкага.

Людміла Пятроўна:
— Цяпер гэты перыяд здаецца рамантычным. Гарэла газавая лямпа, лашчыла полымя дровы ў печы, а мы з асалодай чыталі. Са столькімі літаратурнымі навінамі азнаёміліся, быццам паўтарыўшы студэнцкае юнацтва! Кнігі абодва любілі, з магазіна не выходзілі без купленага стосіка новай літаратуры. Сабралі цудоўную бібліятэку, якая восенню «перасяляецца» ў вучылішча, а на канікулы зноў «вяртаецца» пад дах роднага дома. У нас ёсць рэдкія выданні, якія выклікаюць інтарэс і ў дзяцей, хаця, зразумела, яны і аддаюць перавагу камп’ютару.

Маленькая Настачка засынала пад чытанне казак. Дарэчы, дачцэ мы далі імя маёй прабабулі, якая літаральна выгадавала нас, дзяцей. А восенню 1997 года нарадзіўся сын, названы Андрэйкам, — у гонар майго дзядулі — франтавіка.

Вячаслаў Георгіевіч:
— Зразумела, уласны дом патрабуе пастаяннай працы. Але з задавальненнем выконваю любыя рамонтныя работы. Трымаем невялікую прысядзібную гаспадарку. Агародныя клопаты, у асноўным, ускладзены на маю гаспадыню: вясной высаджвае градкі, летам займаецца закаткамі, нарыхтоўкамі на зіму. Мая важнейшая задача — арганізаваць копку бульбы. Ад продажу лішкаў «другога хлеба» істотна папаўняецца сямейны прыбытак.

На ранейшае захапленне часу не маю. Гэтыя дзесяткі вырабаў, што іншы раз прапануюцца на выставы, — тое, што засталося ці не ад сотняў ваз для кветак і садавіны, куфэркаў, палічак, свяцільнікаў, якія падораны сябрам. У нашым доме стараўся ўпрыгожыць элементамі аздаблення звычайную мэблю: шкафы, карнізы, канцылярскія прылады для дзяцей. Шмат рэчаў вырабіў на заказ: юныя лунінчане ехалі за мяжу на аздараўленне, з сувенірамі тады была «напружанка», вось бацькі і звярталіся да мяне. Многія сем’і ў Італіі ці Германіі маюць творы, як кажуць «невядомага мастака».

Жыццё прысвечана рабоце

Вячаслаў Георгіевіч:
— У 1999 годзе прызначылі намеснікам дырэктара па вытворчаму навучанню. Работа захапіла з галавой! Выкладчык, як бы ні імкнуўся разнастаіць свае ўрокі, усё ж недзе ідзе па пратаптанай сцяжынцы, з году ў год у нечым паўтараецца. Значна цікавейшы арганізатарскі працэс, хаця страчваеш былы вольны час пасля адведзенага ўрока. Цяпер часта першым прыходзіш у каледж, апошнім пакідаеш яго сцены, асабліва ў адміністратыўны дзень. І тут немагчыма сядзець на адным месцы: то на полі, то на палігоне, то ў майстэрнях. Вядома, што практыка мяняецца значна хутчэй, чым тэорыя. Навучаючы спецыяльнасці, сам удасканальваеш свае навыкі. З гонарам выпускаеш у жыццё не наіўнага шкаляра, а прафесіянальна падрыхтаванага чалавека, які, маючы спецыяльнасць, здолее зарабіць сабе на кавалак хлеба.

Людміла Пятроўна:
— У нашым грамадстве, скажам так, склаліся не самыя лепшыя адносіны да роднай мовы. Памятаю, у студэнцкай маладосці неяк дамовілася са Славай адзін дзень у тыдзень размаўляць па-беларуску. Дык у транспарце нас так і ўпікалі: вы што, бэнээфаўцы? Крыўдна, што большасць беларусаў так лёгка адмовілася і ад мовы, і ад гістарычных сімвалаў…

Спадзяюся, ранейшая крайнасць адыходзіць у нябыт. Канешне, даводзіцца працаваць з выпускнікамі пераважна рускіх школ, якія ўсё горш і горш ведаюць беларускую мову. Усведамляю, што за 3 гады не навучу іх дакладнай граматыцы ці арфаграфіі. Канцэнтрую увагу навучэнцаў на творах паэтаў і пісьменнікаў. Імкнуся так раскрыць мастацкія вобразы, каб дзеці захапіліся літаратурнымі героямі, каб праз тыпажы і сюжэты данесці падрастаючаму пакаленню самыя лепшыя нацыянальныя якасці, увасобленыя марамі класічных творцаў.

Вячаслаў Георгіевіч:
— Можна толькі ўявіць, якіх гэта варта настаўніцкіх намаганняў! У каледж прыходзяць складаныя дзеці, многія — з няпоўных, яшчэ больш — з нядобрабытных сем’яў, дастаткова ў нас і сацыяльных сірот. На якіх маральных ідэалах можна выхоўваць навучэнцаў, калі некаторыя не маюць элементарных чалавечых навыкаў?! Даводзіцца спачатку навучыць дзяцей карыстацца зубной шчоткай, расчоскай, насоўкай, дабіцца, каб сшытак насілі не за пазухай ці ў кішэні, а хаця б у поліэтыленавым пакеце. І каб толькі яны такімі былі! Дзеці — люстэрка сям’і. Іншыя дарослыя проста рады зваліць адказнасць за ўласных сыноў і дачок на навучальную ўстанову.

Дзяўчына з горада прапускае заняткі. Тэлефануем дамоў. У адказ чуем прэтэнзіі маці: «Гэта я ў вас павінна спытаць, дзе бадзяецца мая дачка? Яна цяпер — ваша навучэнка». А колькі разоў, адпускаючы дзяцей на канікулы, праз дзень-два чуеш іх просьбы: «Бацькі дома стварылі сапраўдны прытон. Заставацца немагчыма. Можна вярнуцца ў інтэрнат?»

Людміла Пятроўна:
— Каледжу пашчасціла на добрых майстроў. Сёлета будзе адзначаць 60-годдзе Мікалай Іванавіч Казун. Ён замяняе бацьку сваім выхаванцам. Не дапусціць да заняткаў, пакуль не праверыць, ці кожны мае насоўку, ці ўсе ўзялі канспекты.

Вячаслаў Георгіевіч: — Так, гэта Педагог з вялікай літары. Наогул людзі, адданыя навучэнцам, пераважаюць сярод нашых майстроў — гэта мае падначаленыя, 33 мужчыны і 10 жанчын.

Людміла Пятроўна:
— І я асабіста абавязана Мікалаю Іванавічу Казуну сваім прафесіянальным станаўленнем. У першы год работы ён быў майстрам групы, дзе я вяла класнае кіраўніцтва. Шчыра прызнаюся: толькі дзякуючы яго падтрымцы, хутка пераадолела ўласцівую любому маладому спецыялісту першапачатковую разгубленасць, адчула сябе настаўніцай, здолела авалодаць увагай навучэнцаў.

Беларуская мова — не англійская, яе ўсе ведаюць і ўсе могуць размаўляць пры жаданні. Радуюся і таму, што слухаюць. Чытаю іншы раз вершы, хвалююся, — бачу, і ў іх слёзы на вачах. Зразумела, як раскрыеш тэму — такі і водгук атрымаеш. Мой любімы аўтар — Уладзімір Караткевіч, бясконца магу перачытваць яго вершы і гістарычныя раманы. Люблю даносіць да дзяцей творчасць Максіма Танка. Адчуваю, што маё захапленне ваеннай прозай Васіля Быкава перадалося навучэнцам. Цяперашнюю моладзь больш прыцягваюць сюжэтныя творы. Як кажуць, «новае пакаленне выбірае»…

Вячаслаў Георгіевіч:
— Іншы раз задаюся пытаннем: штогод моладзь становіцца лепшай ці горшай? І не магу адназначна адказаць. Кожныя тры гады ў каледж прыходяць новыя юнакі і дзяўчаты. Хапае станоўчых рыс, ёсць адмоўныя. У кожнага пакалення яны мяняюцца, зноў жа пад уплывам сям’і. Цяпер навучэнцы хочуць выглядаць разумнейшымі за выкладчыкаў і майстроў, нават сказаў бы: хітрэйшымі. Але ж і мы не стаім на месцы, вучымся папярэджваць хітрыкі. Горш са скажонай псіхалогіяй маладых — цяжка супрацьстаяць фільмам ці трывалым думкам, дзе героем прызнаецца той, хто больш крадзе, больш рабуе, больш гвалтуе. Але не здаемся. Удалося ж перамагчы ранейшае перакананне, што адукацыя не патрэбна — гандаль пракорміць. Дастаткова канкрэтнага прыкладу. У каледжы займаюцца сыны аднаго вядомага прадпрымальніка. Бацька стаіць за прылаўкам на рынку, але хоча, каб дзеці набылі канкрэтную спецыяльнасць.

Людміла Пятроўна:
— Для дзяцей вельмі важна думка равеснікаў. Прыемна адчуваць, што праца педагогаў прыносіць свой плён. Меркаваць аб гэтым можна па геаграфіі месца жыхарства нашых навучэнцаў. Вучылася дзяўчына з Салігорска, падабалася, расказала пра каледж у сваім горадзе. Цяпер у нас некалькі дзяцей з гэтага раёна. Такі ж прыклад можна прывесці з Кобрына. Паступіў адзін хлопец — на наступны год ужо вучацца некалькі кабрынчан. Многа навучэнцаў з іншых раёнаў Брэстчыны, з Гомельскай вобласці, былі нават з Магілёва.

Вячаслаў Георгіевіч:
— Мы таксама не абмяжоўваемся Лунінеччынай, хочацца не толькі сябе паказаць, але і людзей паглядзець. Ездзім у госці да сяброў-аднакурснікаў у іншыя гарады і вобласці. Падрастаюць дзеці — дачка ў шостым класе, сын — у другім, марым іх захапіць падарожжамі. Летась ездзілі ў Брэсцкую крэпасць. Уражанняў — на год наперад! Не ставім на мэце пазнаёміць з замежжам — трэба спачатку зведаць сваю радзіму. Маем з жонкай жаданне — разам з дзецьмі адпачыць на Нарачы ці на Браслаўскіх азёрах. А калі хочам — абавязкова здзейснім. Гэта прынцып нашай сям’і.

Людміла Пятроўна Каховіч праводзіць Тыдні беларускай мовы і літаратуры з удзелам пісьменнікаў і паэтаў з Мінска, прымаць якіх так рады навучэнцы, што нават спрачаюцца: каму выпадзе гонар уручыць каравай гасцям. А вось калі тыя звяртаюцца з пытаннем, на якой мове весці гаворку, у адказ аднадушнае: “На беларускай!”. Якія яшчэ больш шчырыя словы прызнання так ацэняць працу педагога?! З-за адлегласці месцанаходжання каледжа не ўсе гараджане ведаюць пра цікавае і разнастайнае тамтэйшае жыццё. Пажадаю сёлета, каб падзеі цудоўнай навучальнай установы на Залессі сталі бліжэйшымі для лунінчан. І каб большасць жыхароў горада абавязкова ўбачыла выставу твораў Вячаслава Георгіевіча Каховіча і падзяліла маё захапленне залатымі рукамі майстра.
Т. Канапацкая (“Лунінецкія навіны”, 21.01.2005)

Простая вясковая дзяўчына

Раніца. У вокнах сям-там запальваліся электрычныя лямпачкі, калі Вера ўжо крочыла знаёмай сцежкай да жывёлагадоўчай фермы. Невялічкі марозік. Паветра крыштальна-чыстае. Павольна падаў на зямлю снег. “Позняй выдалася сёлета зіма, — падумала пра сябе Вера, — даўно такой не было.” І тут жа другая думка закралася ў душу: “А што, калі кармоў малавата будзе на стойлавы перыяд? Не павінна, выдаткоўваем жа рацыянальна...”

І вось мы гутарым з ёю, простай вясковай дзяўчынай, імя якой Вера. Сціпла апранутая, усхваляваная, з прыемным адкрытым тварам, вясёлымі іскрынкамі ў вачах. На просьбу расказаць пра сябе Вера коратка адказала: “Здаецца, яшчэ нядаўна закончыла школу, а вось ужо шэсць гадоў працую ў жывёлагадоўлі. Працую, як і ўсе, стараюся не адставаць ад сябровак...”.

Увогуле Вера Касьянаўна Арэхва з кагорты тых людзей, цяжкасці якім заўсёды пад сілу. І азіраючыся на пройдзены самастойны шлях, нельга сказаць, што ўсё спачатку ў яе ішло гладка. Быў час, калі на малочнатаварную ферму ў вёсцы Навасёлкі многія ішлі працаваць з неахвотай, бо шмат было нязручнасцей, цяжкасцей. Калі прапанавалі Веры ісці працаваць на гэтую ферму, яна не задумваючыся адказала: “Згодна”.

І паляцелі дзень за днём. Ад тых першых самастойных дзён работы засталіся адны толькі ўспаміны. Калектыў выдаўся дружны, працавіты. Калі адна з даярак не паспявала зрабіць тое ці іншае, на дапамогу прыходзілі ўсе. Вельмі ж прыйшлася даспадобы старэйшым даяркам гэтая рухавая маладзенькая дзяўчына.

Вось і зараз Вера Касьянаўна Арэхва задае тон у сацыялістычным спаборніцтве, дабіваецца добрых вынікаў па надою малака. На цэнтральнай сядзібе гаспадаркі зараз, як і часта, развіваецца сцяг Славы, які ўзняты ў гонар майстра машыннага даення. На спецыяльнай шыльдачцы паведамляецца, што Вера Касьянаўна Арэхва за мінулы месяц выканала план па надою малака ў сярэднім ад каровы больш як на 200 працэнтаў, надаіла за год амаль на 200 кілаграмаў малака больш, чым у сярэднім па калгасу.

Шмат цёплых слоў давялося пачуць у калгасе “Зара” аб Веры Касьянаўне Арэхва. Яна тут лічыцца адным з лепшых работнікаў жывёлагадоўлі, актыўным удзельнікам грамадскага жыцця роднай гаспадаркі. Яна заўсёды там, дзе трэба дапамагчы і словам, і справай, там, дзе пачынаецца пярэдні край барацьбы.

Вера Арэхва — дастойны кандыдат у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР”.
Р. Жук, газета “Ленінскі шлях”

Вера Касьянаўна Арэхва

“Майстар машыннага даення кароў калгаса “Зара” Лунінецкага раёна — кандыдат у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР па Лунінецкай сельскай выбарчай акрузе №187.

Вера Касьянаўна Арэхва нарадзілася ў 1956 годзе ў вёсцы Велута Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці. Беларуска. Член ВЛКСМ.

Скончыўшы ў 1973 годзе сярэднюю школу, засталася ў родным калгасе “Зара”. Спачатку працавала ў паляводстве, а з 1974 года — на малочнатаварнай ферме. Зарэкамендавала сябе стараннай і добрасумленнай даяркай. Увесь час папаўняе свае заатэхнічныя веды, цікавіцца дасягненнямі перадавога вопыту і ўсё гэта ўмела прымяняе на практыцы. Таму з году ў год дабіваецца высокіх надояў малака ад кароў сваёй групы, стопрацэнтнай захаванасці маладняку. Неаднаразова выходзіла Вера Касьянаўна пераможцай у сацыялістычным спаборніцтве жывёлаводаў калгаса. Абавязацельствы, узятыя на дзесятую пяцігодку, паспяхова выконвае.

Вера Касьянаўна выбрана дэпутатам сельскага Савета народных дэпутатаў і выконвае свае абавязкі з пачуццём вялікай адказнасці за даручаную справу.

Вера Касьянаўна Арэхва — дастойны кандыдат у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР”.
З афіцыйнага паведамлення

P.S. Прайшло 32 гады з тых пор, як Вера Касьянаўна працуе на малочна-таварнай ферме СПК “Велута”. Будучы летам у в. Велута, наведаў Веру Касьянаўну дома. На абедзенны перапынак Вера прыйшла дамоў. Так, як і ў школьныя гады, засталася сціплай, нешматслоўнай дзяўчынай. Апошнія 20 гадоў працуе прымальшчыцай малака, сумяшчаючы з прафесіяй лабаранткі. Яна другой работы сабе не жадала і не жадае. Засталася вернай марам свайго дзяцінства. Ёй у вёсцы ўсё падабаецца. І прырода, і вясковы ўклад жыцця, і сяброўкі па рабоце, з якімі складваецца ўсё добра. Па рабоце мае толькі добрыя водгукі. У гэтым годзе адзначыць свой юбілей.

Асабіста мне хочацца пажадаць Веры добрага здароўя, асабістага шчасця, доўгіх гадоў жыцця. На такіх працаўніцах сельскай гаспадаркі і трымаецца наша беларуская зямля. Усяго табе, Вера, найлепшага зямнога.

Максімчык Уладзімір Iванавіч

Невялікага росту, неказісты з выгляду, але вельмі энергічны, ён кожную раніцу расклейваў свае афішы ля магазіна, на ферме, ля школы. Весела, з гумарам вёў ён заўсёды гаворкі з аднавяскоўцамі, шчодра надзяляючы кампліментамі жанчын, даючы парады маладым, і як бы паміж іншым, абавязкова ўстаўляў сваё любімае: “А які сёння фільм вечарам!..” Размова адразу пераходзіла ў другое рэчышча. Кіно ў вёсцы любілі. Калі фільм знаёмы, усе ўспаміналі моманты, якія спадабаліся, знакамітых акцёраў, песні... Калі фільм новы, прасілі коратка расказаць змест. Ён так умеў заінтрыгаваць людзей, што вечарам абавязкова ў кіно прыходзілі не толькі маладыя людзі, але і сталыя. А калі ўжо фільм індыйскі, ды яшчэ “Валодзька” заехаў на ферму або ў школу, амаль што ні кожнага запрасіў асабіста: “Дзяўчаты, сустракаемся ў клубе — сёння “Індыя”... Сцены клуба не заўсёды маглі змясціць жадаючых, не хапала месцаў, неслі з дому лавачкі. Зала бывала набіта “бітком”. Яго любімымі фільмамі былі “Шчыт і меч”, “Два байцы”, “Волга-Волга”, “Лёс чалавека”.

Здавалася, усю душу гэты чалавек укладваў у сваю працу. Ездзіў сам у “пракат”, выбіваў для вяскоўцаў кіналенты, якія ім палюбіліся (у тыя часы гэта было складана).

2 – 3 разы ў нядзелю былі дзіцячыя сеансы. У нядзелю абавязкова ў 3 гадзіны дня кожны хацеў папасці ў кіно за 5 капеек. Ён жа быў і касірам, і матарыстам. Колькі заядлых “кінааматараў” з самых бедных сем’яў прапускаў бясплатна. А вось хуліганаў не любіў. Усіх у зале ведаў на памяць. Бывала, ўключыць электрычнасць і ўсіх “зайцаў” вылавіць. Вясёлы, добры і справядлівы быў чалавек. За гэта і па сённяшні дзень памятаюць яго ў вёсцы. Аддавала належнае яго працы і кіраўніцтва кінапракату. Кінамеханік І катэгорыі; меў высокае званне “Ударнік камуністычнай працы”, званне “Выдатнік кінематаграфіі СССР”. Яго імя занесена ў “Кнігу народнай славы Дзяржаўнага камітэта БССР па кінематаграфіі”.

Узнагароджаны медалём “Ветэран працы”, нагруднымі знакамі “Пераможца сацспаборніцтва” 1973, 1977, 1978, 1979 і 1981 гадоў, граматамі Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў па кінематаграфіі, Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР, граматамі і падзякай Брэсцкага аблвыканкама ўпраўлення кінафікацыі, граматамі Лунінецкага РК КПБ і выканкама Савета народных дэпутатаў, сям’ю граматамі Упраўлення кінасеткі. У цэлым за сваю працоўную кар’еру ён меў 40 узнагарод розных узроўняў, якія беражліва захоўваюцца ў сям’і Уладзіміра Іванавіча.

Калі быў пашыраны штат кінакропкі, памочнікам кінамеханіка стаў Мікалай Мікалаевіч Дзедзін. За часы сумеснай працы іх калектыў быў узнагароджаны 23-ма ўзнагародамі. Кіно ў тыя часы было сапраўды носьбітам высокай культуры, духоўнасці. Гэта неад’емная частка ўжо гісторыі вёскі Велута.

Уладзімір Іванавіч пражыў нядоўгае, але яркае жыццё. Нарадзіўся ў в. Велута 9 кастрычніка 1935 года ў вялікай сялянскай сям’і. Двое старэйшых братоў загінулі ў партызанскім атрадзе. Сястра Хрысціна была вывезена ў Германію, бацьку забілі фашысты. Маці гадавала пяцярых дзяцей адна. Усе пазналі цяжкую сялянскую працу. Кінамеханікам стаў у арміі, працу працягваў пасля арміі ў роднай вёсцы, ажаніўся, выгадавалі з жонкай дзве дачкі. У 52 гады захварэў і пайшоў з жыцця.

Зараз ў клубе кіно не паказваюць, кінабудка зачынена, а шкада... У цяперашні час тэлевізар у кожным доме, усе ў адзіночку глядзяць серыялы, часта не лепшай якасці. А яшчэ не так даўно людзі прыходзілі ў кіно, часцей сустракаліся, часцей гутарылі разам, былі больш добрымі і адкрытымі адзін да аднаго. Пасля кіно мелі добры звычай паспяваць песні, асабліва ў часы святаў, на беразе нашай Цны... Як шкада, што гэта ўжо ў былым...
Г.В. Некрашэвіч.

“Гаспадар прыватнага прадпрыемства”

Толькі вось адкуль у яго ўзяліся грошы, каб купіць тры камбайны “Ніва”, два трактары і КУП “Барок”? І хоць тэхніка, канешне, не з каневеера, але сума набралася немалая.

— Давялося працаваць у Маскве пяць гадоў — узводзіў там катэджы, нагледзеўся ўсяго. Масква шуміць і гуляе, а ў правінцыі адзін жах. Вось пабудавалі аднойчы катэдж, а калі наступіў час разлічвацца, то гаспадар і слухаць не захацеў. Што рабіць? Дзе шукаць праўду? Ты там на паўлегальным становішчы, а гаспадар катэджа пры ўладзе.

І хоць беларусы не такія дружныя, як азербайджанцы ці армяне, але ў Маскве яны мяне вельмі падтрымалі. Прапанавалі нават застацца, але маё сэрца было на Беларусі, у роднай Велуце...

Калі Сяргей прыехаў у родную вёску, многія раілі ўкласці грошы ў гандаль, і тое, што вырашыў звязацца з сельскай гаспадаркай, не падтрымалі.

— Але не мог я гандляваць, не ляжыць душа да гэтага. Вось тэхніка — іншая справа, — гаворыць Сяргей..

Сёння ў яго, акрамя КУПа, яшчэ і 50 гектараў зямлі — 20 “слабай”, а 30 больш-менш прыдатнай. Спецыялізацыя — збожжавыя і бульба.

А як спраўляецца былы КУП, а цяпер ужо прыватнае прадпрыемства, з аказаннем паслуг насельніцтву?

— Многія праблемы, якія “віселі” на сельсавеце, цяпер адпалі. Напрыклад, абмалот збожжа, транспартныя паслугі, узворванне зямлі, пасадка бульбы і г.д. Цяпер я менш займаюся гэтымі праблемамі, — гаворыць старшыня сельсавета.

Бываюць і пакрыўджаныя, асабліва падчас жніва. Кожны ж хоча, каб першым зжалі яго надзел, але тут бярэ верх прагматызм. Камбайн не будзеш пераганяць з канца ў канец, вось і прыходзіцца змірыцца і чакаць сваёй чаргі.

Цэны на паслугі ў Хлуда прымальныя, бо дужа іх не паднімеш – канкурэнты паслугі перахопяць. Ды і вакол свае, знаёмыя з дзяцінства людзі. Калі часам старая пусціць слязу: “Ах, сыночак мой, у хаце і рубельчыка няма, усю пенсію дачушка забрала...”, то даводзіцца і маўчаць.

У прынцыпе прадпрыемства працуе зладжана, дае прыбытак, і справа тут, напэўна, не толькі ў наяўнасці тэхнікі. Зроблены рамонт будынкаў і абсталявання, штат з 11 чалавек скараціўся да 4, і разам зтым аб’ём паслуг вырас. Праблем з палівам і запчасткамі няма. І ўсё было б добра, калі б не адзін факт — даймае Сяргея Фёдаравіча пастаяннае афармленне дакументаў. У раёне ўсё праходзіць нармальна, а вось на ўзроўні вобласці ўзнікае цяганіна.

У цэлым з паслугамі несельніцтву ў Бастынскім сельсавеце ўсё наладжана, але Сяргей Хлуд думае іх пашырыць. Збіраецца неўзабаве купіць млын, наладзіць вытворчасць помнікаў і г.д.
“Мясцовае самакіраванне” № 2 (10) 18.01.2005 г. Сымон Свістуновіч, фота аўтара.

Хлуд Уладзімір Паўлавіч

З дзяцінства захапляўся сілавымі відамі спорту. Рашаючую ролю ў выбары віду спорту адыграў брат Аляксей, які займаўся цяжкай атлетыкай.

Сур’ёзна гэтым відам спорту пачаў займацца ў г. Пінску пад кіраўніцтвам А.Н. Булгакава. У 1989 годзе выканаў нарматыў майстра спорту СССР. У 1994 годзе было прысвоена званне «Майстра спорту міжнароднага класа».

Член зборнай каманды РБ, рэкардсмен і шматлікі чэмпіён Рэспублікі Беларусь, удзельнік чэмпіянатаў Еўропы і Свету, ХХVI Алімпійскіх гульняў 1996 г. у г. Атланце (ЗША).

У цяперашні час працуе трэнерам-выкладчыкам у СДзЮШАР (спартыўнай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву) г. Пінска.

Прымаў актыўны ўдзел у спаборніцтвах сярод ветэранаў спорту. У 2004 годзе заваяваў тытул Чэмпіёна Свету па цяжкай атлетыцы сярод ветэранаў у г. Бадэн (Аўстрыя).

P.S. Службу ваенную праходзіў у танкавых войсках у Венгрыі. Жанаты. Жонка Ніна Паўлаўна Юрко, таксама велуцянка, у 1988 годзе скончыла Горацкую сельскагаспадарчую акадэмію, факультэт аграхімічны-глебазнаўчы. Працуе ў гарадскім аддзяленні культуры. У сям’і Паўла і Ніны растуць дзве дачкі, 6 і 12 гадоў. Часта бываюць на сваёй малой Радзіме, у в. Велута, дзе пражываюць іх бацькі і родзічы. Са слоў Ніны Паўлаўны, іх знакаміты Уладзімір Паўлавіч часта бывае ў камандзіроўках, але добра ведае, што дома яго чакае заўсёды сям’я. Адчувае Уладзімір сябе добра, знаходзіцца ў выдатнай спартыўнай форме. А мы, дарагія чытачы, пажадаем яму і яго сям’і добрага здароўя, шчасця і дабрабыту і новых спартыўных дасягненняў.

Юрко Павел Iванавіч

Нарадзіўся 12 ліпеня 1929 года ў в. Велута ў сям’і сялян. Бацька ў дзіцячыя гады быў вучем Вялуцкага народнага вучылішча, любіў музыку, але больш за усё яму падабалася ігра на скрыпцы. У свае маладыя гады ён быў амаль што адзіны, хто прыгожа іграў на гэтакім інструменце. Маці не стала ў 1938 годзе. Вось так пачынаўся жыццёвы шлях простага сялянскага хлопчыка, якога сёння ведаюць не толькі ў Велуце.

Да 1939 года паспеў закончыць тры класы пачатковай Вялуцкай школы, а з верасня заняткі не працягваліся, паколькі у вёсцы, як ва ўсёй Заходняй Беларусі, пачалося новае жыццё. Але час гэты быў не працяглым — пачалася Вялікая Айчынная вайна. Вёска знаходзілася ў лясной зоне. Вакол дзейнічалі партызанскія атрады. Немцы лютавалі. Колькі нявінных ахвяр загінула ад іх рук, колькі моладзі было вывезена ў Германію! Толькі цудам пазбег Павел Іванавіч фашысцкай няволі. А пасля вайны пачаўся для яго новы перыяд — працоўны.

З 15 снежня 1944 года і да 1950 года Павел Іванавіч працуе паштальёнам. 3 разы ў нядзелю ён забірае ў в. Бастынь пошту на некалькі вёсак: Чучавічы, Баравікі, Лугі, Навасёлкі, Кормуж. Затым гэтую пошту забіраюць у яго паштальёны вышэйназваных вёсак. Транспарту ніякага не было, а пошту патрэбна было дастаўляць у любую пару года і пагоду.

З 1950 па 25 снежня 1953 года Павел Іванавіч праходзіць ваенную службу на Украіне і ў Расіі. Пасля дэмабілізацыі кароткі час працуе радыстам у Малым Бару, затым на поште ст. Люшча. А ў 1955 годзе, пасля пачатку трансляцыі радыёперадач з Лунінца, пачаў працаваць да 1956 года касірам у калгасе «Чырвоная Зорка» сваёй роднай Велуты. Затым як вельмі дысцыплінаваны і адказны работнік быў брыгадзірам калгаса «Чырвоная зорка» з 1956 па 1961 год, а з 1961 па 1962 — намеснікам старшыні калгаса «Шлях Леніна» в. Бастынь (старшыня Сырвачаў Міхаіл Сямёнавіч). З 1962 па 1965 год старшынёю выканкама Бастынскага сельсавета, у 1965 – 1967 — шафёрам Люшчанскага ВЖД. З 1967 па 1991 г. працаваў на пасадах загадчыка Вялуцкім клубам, начальнікам супроцьпажарнай аховы калгаса «Зара», інжынерам па ахове працы і тэхнікі бяспекі. І толькі ў 1991 годзе пайшоў на заслужаны адпачынак.

Жаніўся 28 лютага 1949 года. Жонка працавала звеннявой у мясцовым калгасе. У сям’і чацвёра дзяцей — 2 сыны, 2 дачкі. Аляксандр і Ніна закончылі Горкаўскую сельскагаспадарчую акадэмію. Сын ужо 20 гадоў працуе заатэхнікам у Салігорскім раёне, у калгасе імя Кірава, Ніна — бухгалтарам у Пінску. Другі сын Іван атрымаў спецыяльнасць пчалавода, кім і працуе па сённяшні дзень у роднай вёсцы. Сцепаніда таксама жыве ў в.Велута. Працавала ў калгасе «Зара» бухгалтарам, у 2004 годзе пайшла на пенсію. Жыве адна, трое дзяцей жывуць асобна. Мае чатырох унукаў.

Павел Іванавіч — энергічны і актыўны чалавек. Ён паважаны жыхар вёскі. На сённяшні дзень ён адзін з нямногіх ведае добра гісторыю сваёй вёскі, калгаса, біяграфіі многіх землякоў. Я яму шчыра ўдзячны за шматлікія кансультацыі ў час майго збірання матэрыалаў для гэтай кнігі. Здароў’я, шчасця, доўгіх гадоў Вам, паважаны Павел Іванавіч, і сем’ям вашых дзяцей!

Казачніца бабуля Мар’я

Люлі, люлі, люлі,
Пойдзем да бабулі,
Дасць бабулька малачка
І ў руку яечка,
А як будзе мала,
Дасць кусочак сала.

Крыху зраблю ўступ пра тое, што бачыла на свае вочы. Могілкі — святое месца для аднавяскоўцаў. Усе культавыя дзеянні на памінальным тыдні прайшлі. А я крыху спазнілася, затрымалася на рабоце.

Падыходжу да могілак сваіх продкаў, а там, недалечка, каля аднаго помніка, стаіць знаёмая постаць. Думаю, у чый гэта фотаздымак так шчыра ўглядаецца.

А гэта была магілка бабы Мар’і.

Прайшло многа часу. У старэйшага ўнука, Васіля Паўлавіча (ён працуе настаўнікам у Вялуцай сярэдняй школе), я спытала, ці ён наведвае магілку бабулі Мар’і, як яго меншы брат Павел. Ён краечкам вуснаў усміхнуўся, адкрыў пашпарт, а там фотаздымак яго любімай бабулі. Я асцярожна ўзяла ў рукі фотаздымак. Божа, мне стала так прыемна ад гэтага погляду з фотаздымка. Перад маімі вычыма ўваскрэс вобраз бабы Марыі.

Ад яе мы з сяброўкамі запісалі больш як восемдзесят песень (кола гадавых абрадаў і святы), шкада, што кантрольныя работы засталіся ў Брэсцкім педінстытуце, а чарнавік не захаваўся.

Якое шчасце мець такую бабульку. Скажыце, калі ласка, хто з Вас носіць штодзённа ў пашпарце фотаздымак бабулі? Калі і ёсць такія асобы, то мы, беларусы, духоўна багаты народ.

Марыя Анікееўна пражыла 94 гады. Сям’я была вялікая, браты закончылі царкоўна-прыходскую школу, а дзяўчынкам навука была адна (ад парога — да печы). Але каля братоў навучылася яна чытаць і пісаць. Выйшла замуж, нараджала дзяцей. Каля самага меншага сына пражыла ўсё жыццё. Муж у гады польскай акупацыі служыў солтысам.

Калі вызвалілі Беларусь ад палякаў, яго ў 1940 асудзілі, вывезлі на поўнач, адтуль не вярнуўся. Пазней ён быў рэабілітаваны. Сама баба Мар’я вяла гаспадарку. Жыццё пражыла вельмі цяжка, але сумленна. У гады В.А. вайны тры сыны вывезлі на работу ў Германію. Пасля заканчэння вайны ўсе жывыя вярнуліся дадому.

1949 годзе ўступіла ў калгас добраахвотна. Аддала каня, рабочага вала, збожжа і шэсць гектараў зямлі. З гэтага часу працавала ў калгасе зусім за дарэмна. Вяла сваю гаспадарку, бо трэба было дзяцей паднімаць на ногі. Сыны былі працалюбівя, здольныя да ўсялякай справы.

Успамінае ўнук, Васіль Паўлавіч:

— У дзяцінстве бабулька нам многа апавядала казак, легенд, чытала Біблію. Многія паданні мне былі вядомы з гутарак бабулькі. Біблію амаль усю ведала на памяць. Помніла ўсе святы без календара. За парадай да яе прыходзілі многія жанчыны вёскі. Шкада, што многа песень, казак яе не захавалася ні ў нашай памяці, ні на паперы... Бабулька, ты для нас як сонейка яснае, мы ніколі не забудзем твой воблік. Маё дзяцінства было шчаслівым, бо яно прайшло поруч з цудоўным чалавекам, як мая любая бабулечка Марыя.

Я толькі частку невялічкую змог перадаць з таго, што гаварылі вочы, вусны, рукі людзей, з якімі жыў і сустракаўся
Наварыч Ніна Сідараўна.

Такім ён хлопцам быў…

Заканчваючы невялікі экскурс па гісторыі в. Велута, хачу успомніць аб яшчэ адным знакамітым уражэнцы – Клімчуку Аляксандру Данілавічу, якога добра ведае больш маладое пакаленне. Я ведаў Сашу яшчэ з 16-ці гадоў.

Чалавек атрымоўлівае ў спадчыну нейкія каштоўнасці, паляпшае імі свой побыт. Аднак не патрэбна забываць, што мы яшчэ атрымоўліваем і духоўную спадчыну. Яна робіць нас лепшымі, мацнейшымі ў веры сваёй. Саша, чалавек, які паверыў зусім не благой камуністычнай ідэалогіі. З гэтай верай ён прайшоў праз усё сваё жыццё ад немаўляці, школьніка, які прагна ўбіраў ў сябе словы настаўнікаў, піянерскіх важатых, камсамольскіх ідыёлагаў; ён будаваў сваю светлую будучыню, са шчырай верай, што яна наступіць. Не будзем спяшацца крытыкаваць людзей таго часу…
Панасюк І. А.

Сваімі ўспамінамі дзеліцца родны брат Сашы — Іван Данілавіч Клімчук.

А жыў ён проста, рана прасыпаўся, быў лёгкі на пад'ём і няўтомным у бязконцай завірусе зямнога жыцця, у якім шмат любві, веры і працы. З малаком маці ён увабраў ў сябе любоў да Радзімы, прыналежнасць да яе гісторыі, да жыцця людзей. Рабочая рука бацькі, працаўніка жалезных магістраляў, рана паставіла на ногі басаногага вясковага хлопца. Суровая рэчаіснасць гісторыі пасляваеннага жыццеўладкавання, калектывізацыя на вёсцы не толькі загартавала яго незалежны характар, але і дала яму першыя ўрокі мужнасці і самастойнасці.

Нарадзіўся Аляксандр Данілавіч 6.09.1949 года ў в. Велута Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці ў шматдзетнай сялянскай сям'і, быў старэйшым сынам у сям'і і першым памочнікам для бацькоў. З маленства праявіўся характар вельмі рухомага непаседы. Каб не выпускаць з вачэй свайго "галубка" ў вялуцкіх аколіцах, маці пашыла яму доўгую саматканую льняную сарочку і шырокі, чырвонага колеру, пояс. У доме бацькоў заўсёды было многлюдна — бацька быў майстрам на ўсе рукі і маці душэўнай дабрыні жанчына, якая заўсёды рабіла дабро людзям, чым магла раіла і дапамагала. Маці і бацька Аляксандра самі рана засталіся адны, таму і вырашылі, што у іх будзе вялікая, дружная і працалюбівая сям'я.

Самая галоўная спадчынная рыса беларуса-палешука — аставацца на ўсё жыццё "трудаголікам. "У сям'м Клімчукоў панаваў культ працы. Малодшыя дзеці, а іх у сям'і было дзесяць, без пярэчання падпарадкоўваліся старэйшым, выконваючы, парой, самую не любімую, і вельмі працаёмкую работу. Маленькі Саша лёгка і з радасцю адолеў абавязкі памочніка, а з гадамі — прафесіянальнага аратага, пастуха, касца, рыбалова і дравасека. Летам разам з малодшым братам Васілём і сястрой Верай пасвіў калгасны статак авечак, працаваў на ўборцы зерневых.

З вучобай асаблівых праблем не было: аднолькава лёгка даваліся ўсе школьныя прадметы. Асабліва падабалася матэматыка, у вольны час чытаў, з задавальненнем мастацкую літаратуру. У старэйшых класах разам з братам Васілём наведвалі Бастынскую СШ, куды патрэбна было 9 - 10 класы дабірацца пешшу праз балота і рэчку Цну. Пасля заканчэння школы, ва ўзросце 17 гадоў, Аляксандр Данілавіч працуе настаўнікам фізкультуры і матэматыкі ў Вялуцкай 8-гадовай школе. У маі 1968 года ён прызываецца на службу ў рады Савецкай Арміі. Вчэбку прайшоў у знакамітых "Печах" пад Барысавам, авалодаў абавязкамі камандзіра танка, далей была служба у Чэхаславакіі, прымаў ўдзел у знакамітых падзеях. За час службы неаднаразова заахвочваўся падзякамі і ўзнагародамі, таксама караткачасовым водпускам. У чэрвені 1970 Саша вярнуўся з аміі ў званні малодшага лейтэнанта, уладкаваўся на работу ў калгас "Зара". Завочна вучыцца ў Пружанскім саўгасе–тэхнікуме па спецыяльнасці — аграном. Сумесная вучоба ў тэхнікуме з выдатным чалавекам, франтавіком, старшынёй калгаса "Зара", Сяргеем Андрэевічам Дземянчуком, прыбавіла яму мудрасці, жыццёвага вопыту ў рабоце з людзьмі.

Маладога энергичнага хлопца Аляксандра ў перыяд асушкі Лунінецкіх балот, заўажыла раённае начальства і з 1 мая 1971 года яго запрашаюць на працу інструктарам Лунінецкага райкама камсамола, дзе ён сябе зарэкамендаваў талантлівым кіраўнакм. З ліпеня 1973 года Саша працуе ўжо загадчыкам аддзела камсамольскіх арганізацый. У гэты перыяд маладыя камсамольцы, у тым ліку і Аляксандр Данілавіч, прымаюць атыўны ўдзел у правядзенні меліярацыі у нашым раёне. Камсамольская арганізацыя раёна ўзнагароджваеца ордэнам Працоўнага чырвонага сцяга.

У перыяд сваёй працы ў райкаме камсамола Аляксанда Данілавіч знаходзіць сваё шчасце. Сваю адзіную выбранніцу ён заўважыў яшчэ працуючы настаўнікам Вялуцкай 8- гадовай школы і ў верасні 1973 года прапанаваў ёй — Ніне Васільеўне сваю руку і сэрца. З надзейнай і разумеючай яго жонкай, яны пачалі сваё сямейнае жыццё. Каханне і ўзаемаразуменне дапамагалі пераадолець розныя жыллёвыя і бытавыя праблемы. У Багданаўцы у Сашы і Ніны нарадзілася дачурка, якую назвалі Наташка. Тут Аляксандр Данілавіч працаваў на пасадзе намесніка старшыні калгаса "Гігант". За час працы кіраўніка ён набыў вопыт умелага кіраўніка і гаспадара, якога паважалі і любілі людзі і ім ён адплачваў узаемнасцю.

У 1980 годзе Аляксандр Данілавіч паспяхова закончыў Горацкаю сельгасакадэмію, працаваў на пасадзе сакратара парткома ў саўгасе імя Леніна; у 1984 годзе — дарэктарам саўгаса "Авангард"; 1985-1988-начальнікам сельгасупраўлення Лунінецкага райвыканкама. 1988-май 1991 — другі сакратар Лунінецкага гаркама кампартыі Беларусі. Снежань 1991 года. Аляксандра Данілавіча назначаюць на пасаду дарэктара Лунінецкага ПТВ-160. Іменна тут праявіўся яго талант кіраўніка, які ў такі цяжкі перыяд нестабільнасці нявызначаннасці ў грамадстве, аб'яднаў калектыў педагогаў і навучэнцаў, шмат зрабіў па ўдасканальванні матэрыяльна–тэхнічнай базы вучылішча. Быў ўтвораны хор выкладчыкаў вучылішча. Работнікі вучылішча былі вельмі ўдзячны за будаўніцтва дома на 40 кватэр ў раёне сельгастэхнікі.

На ўсіх займаемых пасадах Аляксандр Данілавіч быў патрабавальным, і ў той жа час чалавечным,справядлівым кіраўніком.

Усе рашэнні добра прадумваліся, але прымаліся толькі пасля калектыўнага абмеркавання, кансультацый са спецыялістамі.

Будучы чалавекам творчым, маючы шырокі круг інтарэсаў, тэхнічныя прафесіянальныя навыкі, вопыт педагагічнай работы, яму удалося знайсці якраз тую, адзіную сваю сцяжынку, ідучы па якой, ён здзяйсняў свае мары.

Па жыцці Аляксандр Данілавіч быў чалавекам камунікабельным, сяброўскім, простым і гуманным. Знаходзіў тэмы для размоў з кожным, з першай сустрэчы умеў выслухаць, навучэнцаў, выкладчыкаў, мог паставіць на "месца" "занослівага", прыдаць бодрасці нясмеламу. У кампаніі сяброў мог шуткаваць, расказваць розныя гісторыі, спяваць і танцаваць. У вольны час з асалодаю працаваў ў сваім садзе і агародзе; ездзіў на рыбалку, асабліва любіў "ціхае паляванне", ў месцах, дзе ён нарадзіўся, ва урочышчы "Турцы", на беразе ціхай рэчкі "Цны".

Да апошняй хвіліны свайго жыцця, з дня ў дзень, Аляксандр Данілавіч аддаваў часціцу сваёй душы самай высакароднай прафесіі на зямлі, прафесіі хлебароба.

Ён пайшоў з жыцця ў самым росквіце сваіх сіл і магчымасцей, не далюбіў, не даразказаў, не дабудаваў.

Жыццё любімага сына, мужа і бацькі і дзядулі трагічна абарвалася 16 мая 1997 года. Памяць аб ім назаўсёды засталася ў сэрцах родных яго і блізкіх, яго сяброў.

Святы, гульні, звычаі, вольны час, абрады, традыцыі, рамёствы

Аднак жа яны былі яшчэ здольнымі і да розных “забаў”. Паколькі пісьменных жыхароў у вёсцы былі адзінкі, то песні, казкі, прымаўкі, прыказкі, байкі перадаваліся ад пакалення да пакалення вусна. І па сённяшні дзень Велута багатая сваёй вуснай народнай творчасцю. У розныя часы жылі тут вядомыя сказальніцы, спявачкі: вось некалькі песень, запісаных са словаў жыхароў Велуты настаўніцай мясцовай школы Хадатчук Ганнай Антонаўнай у лістападзе 2004 г.

Каравайная песня

Каравайночкі п’яны
Усё цесто покралі,
По кішэнях да поховалі,
Кішэні да порваліся,
Мы сорому набраліся.

Тупу-тупу, дзеточкі,
Ростуць сыроежочкі.
Ці сыроежкі браці?
Ці коровай гібаці?

Пыд прыпэчком чотыром легці
Короваю сцерэгці.
Пятому бы і ў залочку,
Што іграе і ў скрыпочку.

Ой, у лузе сонейка заходзіць,
Да дзевочка свекроўку проводзіць,
Да за новы вороцечка заводзіць:
“Едзь-едзь, свекроўка, додому
Ды не заезжай к нікому.”

Вясельныя песні

Пойду я замуж да до венца,
Калі добрэ будзе, то я там побуду.
А калі не добрэ, то я назад вярнуса.
І к свойму бацюхну ў наймы наймуса.

“Ой — бацюхна кажэ, — она нам не трэба!”
Маці кажэ: “Да нехай побудзе!
Да чого ж не будзе, то она добудзе.
А чого не стане, то она достане.”

Оглядзелась маці,
Шчо чотыры вуглы ў хаці.
А пяты ў запэчку.
Пропіла да маці дочку
На солодкім медочку.

Проспаўшысь, плачэ:
“Дзе ж моё дзіця дзелось,
Шчо ў полі робіло
Дай ў хаце говорыло?”

***
Набіў манэ татко
Соломяной пужкой,
Я з того бою
Не піла, не ела,
Не піла, не ела,
Недзелю хворэла.
Набіў манэ мужык
Да раменной пугой.
Я з того бою
І піла і ела,
І піла і ела,
І дня не хворэла.

***
Ой, у новым колодзезі
Дзеўка воду брала
Дай у свой край позірала.
Да ці не едзе хто?
Да ці не йдзе хто?
Да ці не едзе мой бацюхно.

Да ці не вазе госцінчыка
Да маленького сырчыка.
Я не рада тому сырчыку,
Як я рада свойму бацюхну.

***
Забіралі хлопцаў на войну, войну
Повезлі далёко в чужу сторону.
А бацька забралі окопы копаць.
А сына забралі странцы охраняць.
А той стары бацька окопы копаў,
Здалёка он відзеў, як стралок упаў.

Не паверыў бацько вон своім глазам
Падышоў он блізко — а вон его сын
Пастараўся досок і зробіў гробок,
І горко заплакаў: “Лежы, мой сынок”.

***
Добрэ ісці тому в салдаты,
В кого есць отец і маці
А в манэ, молодца, нету
Маткі і отца,
Только рода сестрыца.

Як пойду я на могілу,
Разбужу свою родзіну:
Устань, бацько, устань, маці,
Сыну сцежку показаці.
Пока бацько і маці ўсталі,
Сына дома не засталі

***
Цячэ рэчанька невялічэнька
Скочу — параскочу.
Ой, отдай манэ, мамочко,
За кого я хочу.

Маці отдавала дай прыказвала
В госцях не бываці,
А як прыйдзеш, моя дочанько,
То выгану с хаты.

Церпела я год, церпела два,
Трэці не сцерпела:
Скінулася я серой зозулею
К роду полецела.

Прылецела я в сад
В сад, дай зелёный.
Села на каліне
Дай стала коваць,
Дай прыказваць до своей родзіны.

Старшы брат стоіць на крылечку
Да ружье заражае,
Пытаецца ў мацеры
“Ці трэба тую зозулю ўбіць?
Што ў саду сядзіць — жалобно пое.”

“Не могу я жыці,
Не позволю, сынку,
Не позволю, любы,
Ту зозулю ўбіці
Може юй же трудно
Як моей дочцэ.
На чужбіне жыці.”

Полем лецела —
Поле кропіла горкімі слёзамі,
А лесом лецела —
Голле ломіла белымі рукамі

***
Кукавала зозуленька
В саду на помосці,
Проехалі тры козакі
До дзевчыны в госці.

Одзін козак сіно вьяжэ,
Другі — коня поіць,
Трэці — стоіць на крылечку,
“Добры вэчор!” — кажэ,
“Добры вэчор, стара маці,
Дай воды напіцца.
Есць у тэбэ дочка красна
Дай мне подзівіцца”.

“Вона в сенях за дзьвярыма —
Ідзі дай напіса.
Моя дочка в хаце на кроваці —
Ідзі падзівіся”.

“Твоя дочка не красіва —
Пойду до вдовіцы,
А в вдовіцы тры светліцы,
Дай все замецены

У твоей дочкі одна светліца,
Дай і та не замецена.

* * *

І. “Абрады — сукупнасць агульнапрынятых сімвалічна-знакавых дзеянняў, якія ў канцэнтраваным выглядзе адлюстроўваюць лад жыцця народа, асаблівасці яго гаспадарчай дзейнасці, духоўныя светаўяўленні, рэлігію, мараль, сацыяльную і этнічную псіхалогію; арганічная частка традыцыйна-бытавой культуры.

Большасць беларускіх абрадаў выяўляюць агульнаславянскія вытокі. Як від народнай творчасці суправаджаюцца музыкай, песнямі, танцамі, гульнямі, ігрышчамі, пераапрананнямі, тэатральнымі відовішчамі, святочнымі шэсцямі.

Некаторыя даследчыкі ў асобную групу вылучаюць:

1. Рэлігійныя абрады (язычніцкія, хрысціянскія і іншыя);
2. Вытворчыя абрады (земляробчыя і жывёлагадоўчыя), адлюстроўваючыя сезонныя рытмы прыроды, гадавы народны каляндар, таму іх называюць аграрна-каляндарнымі. Яны канцэнтраваліся вакол такіх свят, як Каляды, Юр’я, Троіца, Купалле, Спас, Дажынкі, Багач, Пакрава;
3. Сямейна-бытавыя абрады — радзіны, вяселле, наваселле, пахаванне, памінкі. Некаторыя святы — Радаўніца, Дзяды, наваселле — спалучалі ў сабе каляндарныя і сямейныя абраднасці;
4. Грамадскія абрады звязаны са знамянальнымі падзеямі і датамі — свята горада, сяла, юбілей знамянітых дзеячаў, першы ці апошні званок, ушанаванне ветэранаў і г.д.

Цесная сувязь абрадаў з роднай прыродай, вобразамі свайго краю, народнымі звычаямі, духоўнымі запатрабаваннямі надавалі ім асобую сілу і значнасць у народнай педагогіцы, патрыятычным і працоўным выхаванні, перадачы з пакалення ў пакаленне духоўных традыцый сваіх продкаў”.
В.С. Цітоў. “Народная культура Беларусі”, 2004

II. “Звычай — гістарычна ўсталяваны і агульнапрыняты ў пэўным грамадстве або сацыяльна-этнічнай групе спосаб паводзін. Узнік у глыбокай старажытнасці. У яго аснове ляжалі розныя забабоны і абмежаванні, якія ўспрымаліся з дзяцінства і ўзнаўляліся ў новых пакаленнях без абмеркавання і абгрунтавання. Звычай рэгуляваў паводзіны асобы, вызначаў яе месца ў калектыве і характар суадносін з супляменнікамі. У ролі звычаяў маглі выступаць вытворчыя навыкі, абрады, грамадскія святы і іншае”.
В.С. Цітоў. “Народная культура Беларусі”, 2004

ІІІ. “Святы — урачыстыя, знамянальныя дні (нярэдка выхадныя, нерабочыя) у гонар або ў памяць якой-небудзь важнай падзеі, даты, гістарычнай асобы.

Святы бываюць народныя (Каляды, Грамніцы, Масленіца, Гуканне вясны, Саракі, Вялікдзень, Радаўніца, Юр’е, Зялёныя святкі, Сёмуха (Троіца, Купалле, Жніво (Зажынкі, Дажынкі); Спас, Багач, Пакрава, Дзяды, Піліпаўка. Некаторыя народныя святы адзначаюцца (Спас, Дзяды, Мікола) 2 – 3 разы ў год.

Рэлігійнымі святамі называюцца асаблівыя знамянальныя дні, якія адзначаюцца ў памяць важных царкоўных падзей, у гонар святых. Усе рэлігійныя святы падзяляюцца на 12 галоўных і 5 вялікіх. Пасля прыняцця хрысціянства на Беларусі многія царкоўныя святы паступова былі прымеркаваны да старажытных народных свят і адзначаліся ў адны і тыя ж дні. Напрыклад: Каляды — Нараджэнне Хрыстова (7 студзеня); Грамніцы — Стрэчанне Гасподне (15 лютага); Гуканне вясны — Благавешчанне; Купалле — Нараджэнне Іаана Прадцечы (6 – 7 ліпеня).

Акрамя вышэйназваных святаў, ёсць яшчэ і дзяржаўныя...

Святы могуць суправаджацца музыкай, песнямі, танцамі, выкананнем рытуалаў, абрадаў і звычаяў, гульнямі і ўжываннем асобай святочнай ежы, апрананнем спецыяльнай вопраткі (святочныя касцюмы, маскі). У сучасны перыяд многія народныя і рэлігійныя святы афіцыйна прызнаны на дзяржаўным узроўні.”
Э.С. Дубянецкі. “Народная культура Беларусі”, 2004. С. 344—345.

IV. “Традыцыя — устойлівая этнакультурная з’ява (звычай, норма), якая перадаецца з пакалення ў пакаленне. Жыве і функцыянуе ў натуральным асяроддзі ад 80 – 100 і болей гадоў.

Традыцыя — фенамен культуры, аснова народнай творчасці. Яна заўсёды адыгрывала выключную ролю ў трансляцыі калектыўнага вопыту, акумуляванні і ўзбагачэнні духоўнай спадчыны, самазахаванні, забеспячэнні развіцця народа — этнаса і яго культуры. Нацыянальная культура па сутнасці ў выніку развіцця інтэлектуальных сіл, узаемаўзбагачэння мясцовых і рэлігійных традыцый, творчых стасункаў традыцыйнай (народнай) і прафесійнай культуры”.
В.С. Цітоў. “Народная культура Беларусі”, 2004

* * *

Прадстаўляю слова былой вучаніцы, сёння настаўніцы роднай мовы і літаратуры Ніне Сідараўне Наварыч (Каховіч). Дарэчы, яе муж — былы аднакласнік Міхаіл Касьянавіч Наварыч — сёння брыгадзір СВК “Велута”. У іх цудоўная сям’я: 5 сыноў і адна дачка. Дарэчы, 3 сыны закончылі родную школу з медалямі. Чацвёра закончылі вышэйшыя навучальныя ўстановы, дачка вучыцца ў Мінскім дзяржаўным універсітэце. Сыны ўсе сямейныя. Таму аповяд пра абрад “Вяселле” Ніна Сідараўна піша са свайго вопыту.

“Сярод сямейных абрадаў самым багатым па зместу, выкананню, афармленню з’яўляецца вясельны абрад. Вяселле ўвабрала ў сябе і песні, і танцы, элементы драматычнай гульні. Яркім і самабытным з’яўляецца вясельны абрад нашай вёскі Велута. Можна выдзеліць асноўныя тыпы вялуцкага вяселля.

1. Сватанне

Хлопец паведамляе сваім бацькам аб намеры ажаніцца з пэўнай дзяўчынай. Бацькі вечарам ідуць сватаць дзяўчыну. Яны павінны ўмець паказаць жаніха з найлепшага боку (разумны, прыгожы, працавіты, удалы паляўнічы — пусціў стралу, а гэта страла ляціць, а мы за ёй ідзём, і вось у ваш домік-церамок уляцела. А ў гэтым церамочку ды кунічка жыве, а гэта ж не куніца, а дзяўчына-красунька, а ці ж рада ты нам, сватам, то выйдзі, хлебу нашаму пакланіся, ды на покуць нясі, і нас на ганаровае месца пасадзі. Калі прыходзяць да згоды, сваты дамаўляюцца аб часе запоін.

Заржалі коні ў зялёнай дуброве,
Да почуў бацько, да ў новай каморы.
Ой чуйце ж, людзі, ой не говорыце,
Гэто к мойму дзіцятку
Да сватонькі едуць.

Пасля сватання ў хаце нявесты праходзяць запоіны. Дзяўчыну “запіваюць” да роду жаніха. Запоіны прызначаюць на нядзелю. Жаніх з бацькамі і бліжэйшымі сваякамі (чалавек 12, а жаніх — трынаццаты) ідуць да нявесты. Калі заходзяць у хату, то моцна стукаюць кійком, каб маладая пачула і за печ не схавалася. З боку маладога нясуць гарэлку на ўсіх гасцей, а маці маладога нясе свой гасцінец для нявесты (каб нявеста на другі дзень вяселля апранула гэтую сукенку). Маладая першая выходзіць к жаніху, каб у будучым першай у жыцці верхаводзіць мужам. Для ўсіх гасцей падае руку і вітаецца, але на далоні — вышыта насоўка, каб ведалі, што маладая жадае належыць іх роду, што руплівая, ночы не спала, палатно ткала, наметкі вышывала і дарагіх гасцей чакала. Госці рассаджваюцца за сталы дубовыя і добра падрыхтаваныя. Самыя ганаровыя месцы адводзяцца бацькам жаніха і тым, хто прыйшоў сватаць нявесту.

У час запоін пяюць песні, якія адносяцца да гэтага моманту. Вось такія песні жартоўнага характару:

Прыбірася рыба к гату, да пусці сваце ў хату,
Ручанькі погрэці, да маладое поглядзеці.
Ці хароша, ці нараджана,
На пасадзе ды пасаджана.
Пасаджана под вокенцом,
Накрыта полоценцам,
Пасаджана под поліцай,
Да накрыта рукавіцой.
Што гэто за сватове, шчо сілою на двор едзе.
Яблычкамі в окенца шыбаючы,
Дзевочцы под вокеночко,
Хоць шыбайце, не шыбайце,
Я не на вашым полі,
Да ў бацьковой коморы.

Жарка, жарка каліна ў лузе.
Да жарчэй дачка ў бацькі
Па вуліцы хадзіла, па двару хадзіла.
За стол села, як ружа спела.
Каля яе дружачкі ў тры рады поселі,
Зашчабяталі, як ластавочкі.

Поўнае поле галочок,
Да прыляцеў туды шулячок,
Вон тые галочкі разогнаў,
Одну галочку вон собе ўзяў,
Да просіла галочка ў шулячка,
Пусці м’ан’е шулячок до галочок,
Да не пушчу галочка, не пушчу,
Да по полю пер’ечко распушчу.

Поўная святліца дзевочок,
А туды прыйшло дзецінко,
Вон тые дзевочкі разогнаў,
Одную дзевочку собе вон узяў,
Просілася дзевонька ў дзяцінка,
Пусці м’ане дзяцінко до дзевочок.
Не пушчу дзевонька, не пушчу,
По плечам косочкі распушчу.

Не сядзіце, сваточкі, а пеце гарэлку,
Да запівайце нашу дзеўку.
Хай вона, молодая, хлопцоў не зводзіць,
Хай до яе хлопчыкі не ходзяць,
Хай воны золотые вороты не ломяць,
Бо гэтыя зломяць, а другіх не зробяць.

Усе дзевонькі ў краскі ідуць,
А я молодая з красок іду.
Я думала, шчо на сяле граюць,
Аж воны м’ане запіваюць.
Мёд, віно на стол носяць,
Да мойго бацька хорошэ просяць,
Да мой бацюхно жалослівы,
Дзе стане, там заплачэ,
А дзе і сядзе, то обольецца,
Да мое дзіця не в’эрнецца.

Ой да ў хаце, чотыры вуглы,
А пяты да ў запечку,
Да пропіў бацько дочку,
На солодкім мядочку.
Напіўшыс’а скачэ, а проспаўшыса плачэ,
Што няма дочкі мое.

Ой сваце, сваце, давай нам Марусю,
Да пускай нас до хаты,
Бо мы тут забавіліса,
Да коні вороные застояліс’а.

Акрамя гэтага, нявеста дае бацькам жаніха бутэльку з зернем жыта, касніком чырвоным навязана. Гэта сімвал таго, што нявеста аддае ім сваю долю. Пасля яе распіваюць пры нараджэнні першага дзіцяці. Жыта рассыпаюць у сябе па двары, каб у двор прыйшоў дабрабыт і шчасце.

Вяселле прызначаюць праз тры тыдні пасля запоін, у залежнасці ад таго, як паспеюць падрыхтаваца.

Напярэдадні вяселля пякуць каравай.

3. Выпечка караваю

На вяселле пякуць два караваі: адзін у нявесты, другі ў жаніха. Каравай выпякаецца ў форме сонца, круглы. Абрад выпечкі абодвух караваяў аднолькавы. За якасць каравая адказвае хрышчоная маці, якую называюць старэйшай каравайніцай. Пякуць яшчэ і шышкі для ўсіх каравайніц, каб абвясціць, што вяселле пачынаецца.

Маладой каравай адрозніваўся тым, што пяклі з цеста касу, а па краях кветкамі ўпрыгожвалі.

Каравайнічкі, косу спляціце,
Да каравай упрыгожце,
Да красоту нашай маладой побачце.

Да высокіе стогі на дворэ,
Шчэй вышэй коровай на столе,
Высоко сонейко высоко,
Занесом коровай далёко,
Дай поставімо на жыто
Дай жэ ім, Божа, прожыці,
Дай поставім на сено,
Дай жэ ім, Божа, як і всім.

Ой, гібніце, гібніце і кветочкі кладзіце,
Да по краях мёд да масло,
У сярэдзіну долю, шчасце.

Удача, удача, як коровай удаўс’а,
У чырвоную стужку ўбраўс’а,
Каб каханне шчырае було,
А ў ружу — ружую стужку,
Каб добранька доля була.
Даб’ажыць зайчык — райчык,
Нясе ў зубах каснік ружы,
Нашчо той коснік ружы,
Коровай уповіці, ды шчасцем — долей надзяліці.

– Дай Божа нашым маладым усякую долю пазнаці: і салёвую, і вадзяную, і хлебавую.

Свахі спяваюць:

Ой свато, свато,
Гораць нашы свечкі рано-рано,
Рано-рано гораць,
Каб молодых месячыком освяціць,
Дай долечкою, шчасцейком одарыць.
Каравай жаніха:
А нашаму маладому
Да вяровачку спляціце
Да дубовымі лісточкамі аздобіце,
Да сэрцанькі ўзлучыце.

Старшая коровайніца короваю ўбірала,
Убірайся короваю то ў елец зялёны,
То ў чырвоныя кветкі, каб любіліся дзеткі.

4. Блаславенне старэйшай каравайніцы

Прашу слыхаці, шчо буду казаці.
Ці е ў гэтай хаце бацько і маці,
Благословіце свойму дзіцяці
Коровай росшчыняці (тры разы).

А ў суботоньку на нядзельку гадзіну
Дай собралася ўся Ганночкі родзіна.
Прынеслі воны сорок яек на коровай,
Прынеслі воны мукі бочку на коровай.
Хвалімся богу, шчо в’алік будзе наш коровай
Спусціс’а Божа з неба, ты ж нам цяпер трэба.
Сядзь собе на покуці, будзь нам на помочы.

А ў саду голле вісіць, сам Бог коровай месіць,
Водзіцу подлівае і мучыцу подсыпае.

Прыйшла к нам да охотнічка,
Сем дзел да работнічка.
Мы ж яе не просілі, а мы ж самі зам’асілі.

Іча, іча коровай іча,
Коровайнічок клічэ.
Дзе ж воны да подзеліс’а.
Шчо на мане сподзеліса.

А ў нашай коровайнічкі, вышываныя рукаўнічкі
Поглядзіце хлопцы ў вышываной сорочцы.

Корованічкі п’яны,
Усе цесто покралі,
По кішэням похавалі.
Кішэні подраліс’а,
Да воны ж сорому набраліс’а.

Коровайночкі-душкі, позычце подушкі.
Под прып’ачком легчы, короваю сцярэгчы.
Под прып’ачком чатыром легчы,
Короваю сцярэгчы, пятому на прып’ачку
Шчо іграе на скрыпочцы.

Тупу, тупу коло дзежочкі,
Растуць сыроежочкі,
Ці сыроежкі браці,
Ці короваю гібаці.

Коровайнічкі ручкі мылі
Да ў садочок воду носілі,
Вішэньку полівалі,
Шчобы вішанькі плодзіліс’а,
Молодые нашы да любіліс’а.

Вынімайце коровай
Да з поб’алёнае п’эчы,
Да нясіце коровай
До бацьковой клуні,
Да постаўце коровай
На бацьковом жыце,
Судзі Божа дзецям жыці.

5. Першы дзень вяселля

У жаніха і нявесты часцей на вяселле запрашаюць бацькі. Вяселле пачынаецца ў жаніха і нявесты асобна. Да жаніха яго род збіраецца крыху раней, чым да нявесты яе род, таму што ў нявесты вяселле не пачынаецца, пакуль не прыйдзе жаніх. У жаніха з ліку гасцей едуць хрышчоны бацька з хлебам і бутылкай гарэлкі, павязанай чырвонай стужкай на запоінах. Старэйшы сват з гарэлкай (для таго, каб по чарачцы выпіваць, калі будуць дарыць).

Другі сват нясе каравай, свахі (сёстры, стрыечныя сёстры, цёткі), дружына (абавязкова нежанатыя сябры жаніха).

Усе госці жаніха спачатку садзяцца за сталы. Бацькі маладога бласлаўляюць вяселле (старэйшая сваха чытае малітву: ”Ойча наш...”, бласлаўленне такое ж, як пры выпечцы каравая).

Хрышчоны бацька бярэ хлеб, потым бярэ за руку жаніха і абводзіць яго тры разы па ходу Сонца вакол стала, за якім яны сядзелі. Следам за жаніхом абходзяць стол і дружкі. У такім парадку яны выходзяць на вуліцу, дзе іх чакаюць машыны. Жаніха ў машыну саджае хрышчоны бацька.

У гэты час бацькі жаніха абходзяць тры разы машыны (маці абсыпае жытам, бацька нясе хлеб з соллю на ручніку).

Сваты ад’язджаюць (усе павінны ўступаць дарогу), яны нікуды не зварочваюць, а едуць прама да нявесты. Усю дарогу пяюць песні.

Маці сына выправажала
Да навукаю навучала:
Не пі сынку першое чаркі,
Ліні коню на грывоньку,
Шчоб грывонька да колом узышла
Шчоб Марусенька сама прыйшла.

Да сыпце пшаніцу ў новыя корыта,
Да корміце коней у в’алікую дорогу.
У той дорозе да трое ворот,
У першыя вороты да месячык свеціць
У другіе вороты да сонейко грэе
У трэція вороты да Іванко едзе.
Месячык свеціць, відненько будзе,
Да сонейко грэе, цёпленько будзе,
Да Іванко едзе, васелейко будзе.

Да сваты хаты да не ведалі
У хлявы коні да заехалі.
З коровой повіталіс’а
У свінні хаты да пыталіся.
Ой, поехало да возоў сватой
Да на чужы двор.
Да выйдзі, чэшчанька, да познай зяценька
Ой, ці вон твой шчо ў чорным кожушку.
Чорны кожушок да не яго
Да ў суседа позычыў свойго.

Мы думалі, шчо сваты ехалі,
А воны да п’ашком ішлі,
Жаніха да ў м’ашку няслі
Ногі торчалі, а собакі брахалі.
Да ўехаў Іваночко ў цесцеў двор,
Стукнуў чоботком об порог.
Да стукнуў чоботком пытае:
Ці ж моя тут Марусенька, ці нямае
Ці ж з другімі хлопцамі не гуляе?

Першым у хату заходзіць хрышчоны бацька. За ім — жаніх і ўсе астатнія. Іх адразу ўсаджваюць за сталы, жаніха садзяць паміж сваіх, дружкі жаніха выкупляюць нявесту і ўсіх яе дружак. Нявеста ў гэты час хаваецца, каб яе не ўкралі без выкупу. Але хоча першая ўбачыць яго, каб верхаводзіць ім. Пасля таго, як дружкі выкупілі дружак, брат маладое вядзе яе да жаніха, сядзіцца яму на калені і просіць грошы за сястру. Таргуюцца да трох разоў. Маладую выкупляюць старэйшыя сваты. Падружкі нявесты прымацоўваюць на грудзі дружкам кветкі, а самая старэйшая дружка (сведка) прышпільвае жаніху. Жаніх і дружкі ходзяць з кветкамі вяселле.

6. Нявесту апранаюць

Нявеста сядае на дзяжу, якая пакрыта аўчынай (каб у нявесты было столькі багацця, колькі шэрсці на гэтай аўчыне).

Убірае, прыхарошвае нявесту звычайна адна здольная дзяўчына, ад яе патрабуецца ўменне хораша прычасаць, падмаляваць нявесту, апрануць ёй фату. У яе многа добраахвотных памочніц, таму нявесту апранаюць даволі хутка. Увесь час гучаць песні, якія пяюць усе, хто знаходзіцца ў доме. Сама нявеста не пяе, але ўсе песні адрасаваны ёй:

Ой зялёнаю ружа блізко к плоту стояла
Да росою прыпала,
Да Марусенька ту росу брала
Да росою ўмывалася,
К веньчанню выбіралас’а
Ой выбірайс’а, да не чайса,
Там цябе поп обжыдае,
Цэркоўку одмыкае,
Свечкі запальвае,
Свечкі ясенькіе для цябе молодзенькое.

Расплелі косу Марусенькі
Давайце плёты да яе матулі,
Няхай вона раскрые і к сэрцу прытуліць.

Ой плёты, плёты да мойго дзіцяці
Было за шчо купіці,
Ба не было кому носісі.
Даць сястрыцы, ці повезлі до завніцы.
Зносіць сястрыца, да ў Бога попросіць,
А зовіца зносіць, да ў Бога не попросіць.

Не тужыце, дзеўкі, по мне,
Астаюцца краскі мое.
Рвіце краскі, шчо суботанькі,
Успомінайце шчо роботанькі.
Рвіце краскі шчо нядзелькі,
Успомінайце шчо гадзінонькі.
Рвіце краскі до понядзелка,
Успомінайце, шчо была дзеўка.
Прынесі, матко, масла,
Я твое коровы пасла
От росы до росы,
Да помазаць маслом косы.

Да станьце, дзевочкі, ў тры радочкі,
Да ідзі, маценько, познаваці доньку,
На плячы коса развіваецца,
А на белым лічыку слёза разліваецца.

Спачатку дараць бацька, маці, потым усе астатнія. Старэйшы маршалак аб’яўляе, хто дарыць: «Пане староста, пане постаронні, шчо я буду казаць, молодых дарыць бацько, сто рублей золотых покладае, нашую молодую запомогае, дзякуй за такія дары.

Дарыць маці своямі полотна, ночы не спала, прала, ткала, на Сонцы бяліла, на ветры сушыла, дочку свою запомогае. Яшчэ жытом, жыткою, веком доўгім, здороўем моцным, што б любіліс’а, плодзіліс’а, і нас, бацькоў не забываліса».

Кожны пры дарэнні жадаў маладым шчасця, сямейнага дабрабыту.

Пры дарэнні нявесты пяюць песні:

Ой дарыце, мое цётухны, дарыце,
Да воламі, ды коровамі,
Да чорнымі, ды овечкамі,
Да белымі, ды гусочкамі,
Да тонкімі наматочкамі.

Хто будзе даром дарыць, дароваць,
Той будзе по дзве чарочкі выпіваць.
А хто не будзе даром дарыць дароваць,
Той будзе за вугламі поглядаць.

Ой ты, моя матуля,
Да я ў цябе одна,
Набівай куфар да до дна,
Шчо б векі подымаліс’а,
Шчо б людзі дзівоваліс’а.

Маладыя едуць да хаты маладога. Збіраючыся дахаты, сваты пяюць:

Дадому, сватове, дадому,
Поелі конікі салому,
Да яшчэ і грачаную мякіну,
Да пад плотам крапіву.

Церабіце дорожэньку да доўгага броду,
Каб пілі коні воду,
Да напіўшыся іржуць,
Што хорошу молоду в’азуць.

Выграбай, матко, жар, жар,
Будзе тобе доченькі жаль, жаль.
Выграбай, матко, попел,
Мы твою, донечку ўхопім.
Ухопім да ручэнькамі,
Пов’азом конічэнькамі.

Ой не плач, маценько, як я поеду,
Да будзеш плакаці, колі сядзеш есці.
Да моя месцінка будзе пустоваць
Будзе мая ложачка,
За сталом сухая ляжаці,
Будзе мая, маценько, по мне плакаці.
Да розганяйс’а маці, по в’алікой хаце,
То ў кут, то ў запечок,
Головою об прыпечок.

Родная, маценько, провожай,
Да не забаўляй,
Бо цяпер ночка цёмна,
Да дорожка няпэўна.
Тую дорожку короціць трэба,
Той сямейцы наровіць трэба,
Да старому і малому,
І тому шчо ў колыбелі,
І на белой посцелі.

Марусечка, дзе ключы?

Яна адказвае:
На гары ў аўсе!

Каб выйшлі замуж за мною ўсе.

Бацькі нявесты абходзяць вазы з хлебам-соллю, абсыпаюць жытам.

Па дарозе свахі спяваюць:

Да полетушча пташочка,
Полеці да поп’эрод нас,
Прынясі да повесточку
Сын в’азе да н’явесточку,
Высокую, як ялінку,
Чырвоную, як журавінку.

Пад’язжаючы да хаты, спяваюць, праслаўляючы нявесту:

Поглядзі маці ў вокэнцэ,
На дворэ месячык і сонцэ.
Ясны месячык, сынок твой,
А ясное сонейко: нявестка твоя,
Да прыв’азла дзве долі ў подолі,
Трэцяе шчасцейко на рукаве,
Каб быў прыплодочок у хляве.

Богатырочка едзе,
Сем воз добра в’азе.
Да на восьмым сама едзе,
А за ёю, за молодою,
Едзе товар чарадою
Той товар рогаты
Да яе бацько богаты.

Прывёз сын да баярочку,
Паставіў каля ганочку,
А сам пайшоў у хаточку,
Просіць свае маценькі.
Прымі, матко, мою баярочку,
Што стоіць каля ганочку,
Вельмі ж да вона работнічка,
Работнічка Піліпаўнае ночы,
По свою напрадае,
Пятроўного дзянька по сем коп нажынае.

Не хваліс’а, мое дзецятко,
Я ж чула цераз людзей,
Вельмі ж вона гультаечка,
Піліпаўнае ночы не злазіць з п’эчы,
Пятроўного дзянька не вылазіць з цянька.

Маці жаніха трымае хлеб з соллю і карэц з мёдам, бацька віно і чарку. Убачыўшы маці, свахі пяюць песні каля ганка:

Што ж гэто за зелле чырвон’э,
Насенне посеяла маленькое,
Да выросло в’алікэ,
Шчо ж гэто за дзіцятко,
Да шчо ж за розумное,
На двор з’язджало,
Добром сыпнуло,
Да з воза стало,
Да на колькі ўпало.
Чужую чужаніцу
Да мамою назвало.

Бацька дае маладым па чарцы віна, а маці па лыжцы мёду. Віно не дапіваюць, а льюць цераз галаву высока, каб шчасцейко было, каб на вяселлі была “горка”, а ў жыцці “салодка”. Потым частуюць усю дружыну, пакуль мёд з рук маці не выкрадзе старэйшы дружок.

Бацькі з хлебам ідуць першыя, — за імі маладыя. На парозе ляжыць кажух, далей маладыя праходзяць па белым палатне ў хату. Нявеста наперад сыпле тры разы жыта, а на брыль печы ложыць грошы і дзве шышкі (грошы для сястрычкі жаніха, каб яна была ёй першая дарадчыца, а шышкі ў знак таго, што яна ўжо ў іх сям’і).

Бацькі запрашаюць усіх за сталы. Гасцей, якія прыехалі за маладой, усаджваюць на ганаровае месца. Першую чарку выпіваюць маладыя з бацькамі жаніха і хрышчонай маці нявесты, якая цяпер суправаджае нявесту.

Свякроў нявестку перапівае, перапівае і віншуе:

Будзь ты, нявехна, умна-разумна,
Умна — разумна ды шчасліва,
Да папусці долю па майму полю,
А прыдолечку — па застоллю.
А здароўечко — па маю сям’іцу,
Каб мая ніва жыта радзіла,
Каб мая сям’іца здарова хадзіла.

9. Маладога “дараць”

Першыя дараць бацькі. Бласлаўляюць маладых: “Жытлом — век пражыць у згодзе, павазе, узаемаразуменні, жыткю — здороўем моцным, веком доўгім, долей шчаслівой, каб вялося, каб былося — і нас на старасць, бацькоў сваіх, не цураліся”.

Нявеста дарыць падарункі бацькам, блізкім родным.

10. Нявесту распранаюць

Праз некаторы час да нявесты падыходзіць гарманіст, пытае ў людзей дазволу “пакрывала зняць”. Знімае пакрывала ў нявесты і кідае яго маці жаніха. Злавіўшы пакрывала, жанчыны накрываюць ім сабе галовы і скачуць, спяваюць:

Дзякуй Богу, сына ажаніла,
Да нявесткі дачакала.
Да не буду хлеба м’асіці,
Да не буду хату м’асці.
Да буду парадачак вясці.
Дай, Божа, ляльку
То я буду за няньку.

Жаніх і сват едуць за прыданымі.

“Прыданы” — гэта родзічы нявесты, якія ідуць у дом жаніха праведаць нявесту. Хрышчоны бацька нявесты нясе з сабой буханку хлеба, гасцінцы бацькі яе, а іншыя нясуць ручнікі, абрусы, посцілкі, адным словам, усё, што зроблена рукамі нявесты, каб госці ўхвалілі маладую, што яна не толькі прыгожая, але і багатая.

Прыданы па дароге спяваюць:

Ехалі мы грэбляю, кабылою сухарэбраю,
Ехалі дай заблудзіліся, да за п’энь зачапіліс’а.
У хлеў дай заехалі, з коровамі повіталіс’а.
У свінкі хаты попыталіс’а.
А ці гэто дом тое сяло,
Шчо нашу молоду ўзяло —
Высокую, як ялінку, прыгожу, як калінку.

Выйдзі, Марусечка, з хаты
Прыехала маці адведаць дзіцяці.
Прывезла іголку да маточак шоўку.
Вось табе, дзіцятко, вышываці.
Няма колі вышываці мне, матко,
Трэба тоўкці, молоціць,
Свіням м’ашаць, корове есці даваці,
Свякроўка старая, да зовіца малая.

Ой, у новым колодзезі
Дзеўка воду брала,
Дай у свой край позірала:
Да ці едзе хто,
Да ці ідзе хто,
Да ці едзе мой бацюхно,
Да ці в’азе госцінчыка,
Да маленького сырчыка.
Я не рада тому сырчыку,
Як я рада свойму бацюхну.

А нявеста ўсё не выходзіць. Тады пытаюцца ў песні:

Да дзе наша гадаванае
Мілае, да каханае,
Шчо з намі не вітаецца,
У нас здороўя не пытаецца?

Пазнай, маці, дачку,
Учора была ў вяночку,
Учора была ў зялёным,
А цяпер жа ў бялёным.

Ой, сваточкі да голубочкі,
Просім Вас, коб не было нашаму дзіцяці,
Ганьбы ў Вас.
Коб не стояла цёмнай ночкою под окном,
Коб не ўцірала дробных слёзок рукавом,
Коб не была да клунечка за хатку,
Коб не была да суседочка за матку,

Будзе ей клунечка за хатку.
Будзе ей суседочка за матку.

Ой, прыехало два браценькі ў прыданне,
Дай попросілі ў своей сястрыцы снядання.
Дай жа нам наша сястрыца паснедаць,
Не мушу, мае браценькі, даці есці, не мушу.
Бо замыкана свякроўкова комора,
Бо я яшчэ ў чыстым полі не была,
Буйного жыта не жала.
Выходзячы з хаты, прыданы спяваюць:
Часала Марусечка белы лён,
Выганяла прыданы з хаты вон,
— Ідзіце, прыданы, з хаты вон,
Бо я буду часаці белы лён.
Па дароге дамоў госці маладой спяваюць песню:
У нас на вяселлі
Да ходзілі на застоллі,
Ходзілі, гукаючы,
Да вяселля шукаючы.

Госці (або пірагі)

У госці да бацькоў нявесты ідуць толькі самыя блізкія сваякі жаніха разам з маладымі ў першую нядзелю пасля вяселля. Нявеста да гэтага дня не мае права бываць у сваіх бацькоў, нават калі ёй вельмі патрэбна.

Маладая нясе пірог, малады бутэльку гарэлкі, аддаюць гэта ўсё таму, каго па дарозе першага сустрэнуць. Калі жаночага полу — то нарадзіцца першая дзяўчынка, а калі мужчынскага — то першы будзе хлопчык.

Гасцей частуюць. Маладыя вяртаюцца дамоў разам з гасцямі. Свахі абменьваюцца падарункамі.

Спецыяльных “гасцінных” песень няма, звычайна пяюць песні аб жаночай долі ў чужым краі, у чужым родзе. Героямі гэтых песень часта з’яўляюцца брат і яго сястра:

— Сястра наша, сястра,
Чаго пастарэла?
Пастарэла мяне,
Чужа староначка,
Бедна галованька.
Цячэ рэчанька, невялічанька,
Скочу, пераскочу,
Ой, аддай м’ане, моя матонька,
За кого я хочу.
Як аддавала, вона прыказвала
У госцях не бываці,
А як прыйдзеш ты, родна доченька,
Той выгану з хаты.
Цярпела я год, цярпела другі,
Трэці не сцярпела,
Зробілас’а я шэрою зязюленькой,
У госці полецела.
Поле ляцела, поле кропіла,
Дробнымі слёзамі,
Лесом ляцела, голле ламала,
Белымі рукамі.
Прыляцела ў сад, сад зялёненькі,
Стала куковаці,
Выйшоў старшы брат,
Да на ганочок,
Ружжо заражаці.
— Дозволь маценько, дозволь родненька,
Ту з’азюльку ўбіці,
Бо вона куе, жалю надае,
Нельга перажыці.
— Ой, не дозволю я, сынку, родненькі,
— Ту з’озульку ўбіці,
— Бо твоя сестра на чужыне жыве
— Да ёй трудно жыці.

Так заканчваецца абрад вяселля!”

* * *

P.S. Для Ніны Сідараўны Наварыч кожны дзень пачынаецца раным-рана. Яна — звычайная жанчына, якіх у Велуце дзесяткі. Гэтак жа, як і іншыя, спяшаецца ўправіць гаспадарку, прыгатаваць снеданне, адправіць на работу мужа, у школу — дзяцей. Ад астатніх яна адрозніваецца тым, што апошніх у яе шасцёра: пяцёра сыноў і дачушка. У вёсцы жартуюць, што Ніна Сідараўна працягвае традыцыі сваёй маці, якая таксама выгадавала шасцёра дзяцей. Як бы там ні было, а мнагадзетнай сям’і зайздросцяць многія. Добрымі, уважлівымі, чулымі растуць дзеці ў Ніны Сідараўны і Міхаіла Касьянавіча. Старэйшыя — Віталь і Сяргей — пасля заканчэння інстытута маюць ужо ўласны кавалак хлеба. На пятым курсе лесатэхнічнай акадэміі вучыцца Алег. Туды ж паступіў сёлета Дзмітрый.

З бацькам, маці і бабуляй засталіся адзінаццацікласнік Міхаіл і пяцікласніца Іна. Як і старэйшыя, яны звычныя да любой сялянскай работы, ва ўсім стараюцца дапамагаць бацькам. Ладны кавалак дамашніх клопатаў дагэтуль на плячах Вольгі Пятроўны Наварыч — бабулі. Але ж яна не скардзіцца, радуючыся ўзаемаразуменню, павазе і шчасцю, якія пануюць у сям’і сына. А работа па дому — што ж, яе таксама некаму рабіць трэба. Тым больш, што нявестка нярэдка затрымліваецца ў школе.

Так, Ніна Сідараўна працуе настаўніцай. Школа стала для яе незаменным кавалачкам жыцця. Зусім юнай прыйшла яна сюды на пасаду піянерважатай. Ды так і засталася ў калектыве настаўнікаў, якія некалі вучылі і яе. Пазней закончыла завочна педагагічны інстытут і стала выкладаць родную мову і літаратуру. Семнаццаць год адпрацавала яна настаўніцай, дваццаць восем — агульны стаж у школе. Амаль кожны з яе выпускаў так ці інакш блізкі сям’і Наварычаў: з гэтым вучыўся нехта з сыноў, гэтых вучыла сама. Як ніхто, ведае яна іх звычкі, угадвае сакрэты. А як жа інакш, калі ў самой дома такія ж гарэзлівыя непаседы, калі кожнага са сваіх выхаванцаў яна ведае не проста ў твар, а дакладна раскажа, у якой сям’і расце, хто бацька. За гэта і паважаюць настаўніцу.

У тым, што маці і бацька — узор жыццёвых паводзін для сваіх дзяцей, Ніна Сідараўна пераканалася не толькі на ўласным вопыце. Таму заўсёды стараецца быць цярплівай, стрыманай і мудрай. А дзеці — і ўласныя, і чужыя — плацяць ёй шчырасцю і павагай.

Маці не сумуе, што сыны абралі іншы, чым у яе мужа, шлях у жыцці. Цяжкі сёння настаўніцкі хлеб, ды і мужава брыгадзірства не дужа вялікі прыбытак у сям’ю прыносіць. Да таго ж, у старэйшых з дзяцінства яскрава адчувалася цяга да тэхнікі. Так што няхай топчуць уласную сцяжынку ў жыцці. Іншая справа Іна. Дачка, гэтак жа, як мама, стараецца разважліва і лагодна ставіцца да жыцця. Яна пакуль малая, але Ніна Сідараўна марыць, што настане час, калі яна, адкінуўшы сумненні, зробіць правільны выбар.

А пакуль штораз па заведзенаму з даўніх часін распарадку пачынаецца і заканчваецца кожны новы дзень у сям’і Наварычаў. Вялікая і дружная сям’я не загадвае, што прынясе ён з сабою, цвёрда верачы, што заўтра будзе больш шчодрым на добрыя падзеі, больш светлым і радасным.
Т. Пятрова

* * *

Вялуцкі СДК быў пабудаваны ў 1964 годзе. Ён адразу ж стаў цэнтрам культурна-масавай работы ў вёсцы, месцам правядзення свабоднага часу, правядзення ўрачыстых мерапрыемстваў, народных і дзяржаўных святаў. Усе загадчыкі, якія працавалі ў розныя часы, адзначаюць неацанімую ролю СДК у культурным жыцці велуцян. Гэта месца, дзе збіраліся самыя таленавітыя жыхары вёскі. Тут знаходзіцца і вясковая бібліятэка. У былыя гады ў СДК прыходзілі сотні юнакоў і дзяўчат для адпачынку. Тут арганізоўваліся розныя мерапрыемствы. Рыхтаваліся да правядзення розных абрадаў, святаў, рыхтаваліся канцэртныя праграмы для аглядаў, для паказу жыхарам навакольных вёсак. Досыць успомніць такі факт, што ў клубе існаваў хор — 103 чалавекі (загадчык Юрко П.І.). Праводзіліся суботнікі і нядзельнікі з моладдзю з мэтай пабудовы танцпляцоўкі, вясковага стадыёна. Хор Вялуцкага СДК быў вядомы далёка за межамі вёскі. Цікава праводзіліся тут і школьныя мерапрыемствы. Тут працаваў вядомы на ўсю рэспубліку кінамеханік Максімчык Уладзімір Іванавіч, дзейнічаў дзіцячы кінатэатр, які паказваў вучням фільмы ваенна-патрыятычнай тэматыкі. Тут праводзіліся розныя спаборніцтвы: “А ну-ка, дзяўчаты, хлопцы”, спартландыі. Праходзілі вечары-сустрэчы з цікавымі людзьмі, праводзіліся выбары на розных узроўнях. Былі выстаўкі народнага адзення, карцін, малюнкаў, работ народных умельцаў. Без СДК Велуту і сёння нельга сабе ўявіць.

Даю слова сённяшняму кіраўніку Дома культуры — загадчыцы Галіне Аляксандраўне Зылевіч, якая працуе ў СДК з 1990 года, закончыўшы Гродненскае вучылішча мастацтваў. Да яе працавалі 5 загадчыкаў, больш за ўсіх — Сайко (Каховіч) Вольга Аляксееўна, з 1976 па 1989 гады.

“У нашай вёсцы жывуць працалюбівыя людзі. Шмат часу аддаюць працы, аднак умеюць і добра адпачыць. У клубе арганізуецца і праводзіцца шмат цікавых мерапрыемстваў і для дзяцей, і для дарослых. Традыцыйнымі сталі святы “Купалле”, “Вялікдзень”, “Міс Прыгажосць”, “Міс Малютка”, і шмат другіх. Асабліва цікава праводзяцца святы вуліц, на якіх жанчыны паказваюць свае рознабаковыя таленты. Вуліца ў такія дні блішчыць сваёй чысцінёй, вывешваюцца даматканыя дываны, прыгожыя вышыванкі; жанчыны прапануюць адведаць свае кулінарныя прысмакі. Свята праходзіць на адной вуліцы, аднак на ёй збіраецца ўся вёска. Свята доўжыцца ўвесь дзень.

У кожнай вёсцы ёсць свае асабліва таленавітыя людзі. Ёсць яны таксама і ў нашай вёсцы Велуце. У кожнай хаце ёсць свае таленты.

Мікалай Апанасавіч Клімчук — душа любой кампаніі, аматар ігры на акардэоне, гармоніку, сам сачыняе мелодыі. Любоў Аляксееўна Еўтух валодае унікальным голасам і выконвае даўно забытыя песні нашых продкаў. У СДК створана фальклорная група “Велуцянка”, якая прымае самы актыўны ўдзел ва ўсіх мерапрыемствах. Мінскім тэлебачаннем быў зняты відэафільм “Вялуцкія папрадухі” з удзелам нашага калектыву. Самымі актыўнымі ўдзельніцамі з’яўляюцца Марыя Бяляк, Хрысціна Хлуд. У рэпертуары гэтай групы ў асноўным фальклорныя песні : “Ой там, на горэ”, “Там, каля жыта”, “Два галубы”, і шмат іншых старадаўніх песень. Гарманісты нашы — Каховіч Мікалай Касьянавіч, Васіль Дзмітрыевіч. Вялікую дапамогу і падтрымку аказваюць нам аддзел культуры Лунінецкага райвыканкама, старшыня Бастынскага сельскага савета Рашэцкі Фёдар Міхайлавіч. Але самымі галоўнымі ўдзельнікамі мерапрыемстваў з’яўляюцца велуцяне. Гэта яны захоўваюць даўнія традыцыі, абрады, песні, фальклор роднай вёскі Велута, яны берагуць памяць”.

Моўныя словы велуцян

1. “Булба” — бульба
2. “Брыда” — нялюбы
3. “Вона” — яна
4. “Варон лавіць” — быць няўважлівым
5. “Вычухацца” — акрыяць ад хваробы
6. “Выпаліць у вочы” — сказаць праўду
7. “Віш”— няскошаная трава позняй восенню.
8. “Вілкі” — прылада браць чыгун з печы
9. “Вышкрабок” — апошняе дзіцё ў сям’і
10. “Выдрыпеньвацца” — задавацца, хаця гэтага няварты
11. “Гаршчок лабаты” — слабы да вучобы
12. “Гыркнуць” — злосліва пакрыкваць
13. “Галёкаць” — хадзіць без патрэбы
14. “Галава курыная” — забыўны, неразумны чалавек
15. “Гадзючае гняздо” — небяспечная, шкодная сям’я
16. “Гад печаны” — шкодны чалавек
17. “Галя” — адкрытае месца ў полі
18. “Грэбень” — прылада часаць (валасы), лён
19. “Дамоўка” — новая хата
20. “Драбіна” — лесвіца
21. “Дыба” — высокі, сутулы
22. “Дрыпаць, дыбаць” — нязграбна ісці
23. “Дуцца” — злавацца
24. “Дубіна” — цвердалобы; тупы і ўпарты чалавек
25. “Доўбня” — дурнаваты чалавек
26. “Дзялок” — вельмі хітры чалавек
27. “Да фені” — бесклопатна, абыякава
28. “З’ехаць з глузду” — нашкодзіць каму-небудзь
29. “Золіць вочы” — ад слова “зала” — надакучаць каму-небудзь
30. “Засекі” — месца для карняплодаў і агародніны
31. “Задрыпаны” — нікчэмны, нядбалы чалавек
32. “Задарма” — бясплатна
33. “За гэ” — на дурняка, бясплатна
34. “Кабан” — певень
35. “Крышаны” — бульбяны суп
36. “Кам’які” — бульбяная каша
37. “Кулеш” — малочны суп з прасяной крупы
38. “Кароніць” — паважаць
39. “Каратыш” — чалавек невысокага росту
40. “Круцёлка” — легкадумная жанчына
41. “Капач” — лянівы, брудны чалавек
42. “Каліта” — сумка з даматканага палатна
43. “Куфар” — сундук
44. “Кізок” — вышкі, чардак у хляве
45. “Кавеня” — качарга
46. “Кастопак” — стаптаны лапаць
47. “Квас” — ежа з грыбамі, уюнамі і чырвоным бураком
48. “Ключ” — жордка для чарпання вады
49. “Калёсы” — воз
50. “Кубак” — кружка для вадкасці
51. “Каснічок” — рознакаляровы шнурок
52. “Косы” — валасы
53. “Лецен” — сені, прыбудова к хаце
54. “Лузан” — дужы, але гультай
55. “Ліку няма” — вельмі многа
56. “Лафа” — выгада, дармаўшчына
57. “Ляма” — павольная гаворка
58. “Ляпу разявіў” — адкрыў рот і крычыць
59. “Махны” — вельмі вялікі
60. “Мэшкаць” — запаволена рухацца
61. “Макацер” — гліняны посуд для малака
62. “Мондры” — вельмі хітры
63. “Мохры” — каранкі
64. “Мэтцы” — пруткі для нанізвання ўюноў
65. “Наровіць” — гадзіць, згаджацца
66. “Непрыкаяны” — недаступны, сам не свой
67. “Нагавіцы” — штаны
68. “Обжыдае” — чакае
69. “Островец” — маладое сучкаватае дрэва вышынёй 4 – 5 м, таўшчынёю 4 – 5 см, для стажка патрэбна 12 – 16 штук
70. “Падыбаць” — ісці побач
71. “Попраўдохі” — праца ў дзённы час
72. “Плёты” — каляровыя касічкі, якія заплятаюць у вянок маладой
73. “Паўзнік” — пруцікі балотнай вярбы на верх стажка
74. “Пастол(і)ы” — лапці з ліпавага лыка
75. “Пацьвельваць” — дразніць
76. “Пачонка” — мякаць гарбуза прыгатаваная ў печы
77. “Патапцы” — кавалачкі хлеба ў салодкай вадзе
78. “Пральнік” — для выбівання даматканай бялізны і семя ільну
79. “Покуць” — галоўны вугал у хаце пад вобразамі
80. “Растарэкваць” — гаварыць
81. “Сматны” — смачны
82. “Саган” — алюмініевы чыгун
83. “Седала” — селішча, дзе стаіць хата
84. “Снаваць” — хадзіць (узад, уперад) туды-сюды
85. “Саломны” — салёны
86. “Сцёпка” — кладоўка; камора
87. “Счэзнуць” — прапасці
88. “Саладуха” — запараная кіпнем тонкая жытняя мука, дабаўляецца цукар, дрожжы. Настойваецца 2 нядзелі. Смачная, стымулюючая да працы ежа
89. “Тавар” — статак кароў
90. “Услон” — 1 – 1,5-мятровая лава
91. “Чарэн” — ляжок на печы
92. “Чапяла” — прылада браць патэльню
93. “Шастун” — набіўны саломай матрац
94. “Шопа” — дрывотня.

Калгас у в. Велута ўтвораны 5 жніўня 1949 г. пад назвай “Чырвоная зорка”. У 1956 годзе быў аб’яднаны з Бастынскім калгасам “Шлях Леніна”, у складзе якога знаходзіўся да 1962 г. Пасля аддзялення атрымаў новую назву — “Зара”.

У розны час гаспадаркай кіравалі Апанас Іванавіч Дзедзін, Міхаіл Адамавіч Цяльпук (ён з 1952 г. узначальваў “Чырвоную зорку”, а затым і ўзбуйнены калгас “Шлях Леніна” — на працягу ўсяго перыяду сумеснага існавання дзвюх калектыўных гаспадарак), Міхаіл Сямёнавіч Сырвачаў, Сяргей Андрэевіч Дземянчук, Аляксей Мікалаевіч Ваўрук.

Сённяшні старшыня — Мікалай Адамавіч Макоўскі — працаваў тут з 1985 па 1989 год. У 1991 г. быў абраны на гэтую пасаду другі раз.

З успамінаў першага старшыні:

“Колхоз образовался 15 августа 1949 года. Из Лунинца прислали человека полномочного, директора лесхоза Немой… Сразу же собрали собрание, на котором выбрали меня, Дедина Афанасия Ивановича, председателем. Выбрали и бригадира. Через неделю тот уехал в Минск. Так я остался без бригадира. Потом первыми бригадирами стали: Максимчик Фёдор Фёдорович, Сайко Адам Афанасьевич, Хлуд Степан Игнатьевич, Ходотчук Лаврентий Иванович. Колхоз строился тяжело, хлопот было много. Я хоть и был председателем, но работал наравне с другими колхозниками. А как записывались в колхоз? Первыми подписались работники Велутского сельсовета), потом позвали и записали лесников. Таких записалось 42 человека. У людей купил 3 коровы. В колхозе было 140 телят. Сразу же при поступлении в колхоз надо было сдавать зерно, картошку, крупы и другое. С чего начинать? Подходит севба. Поехал я в район к секретарю райкома и докладываю ему, с чего начнём. Решили сделать собрание и решить собранием. Взяли картофель по 50 кг с человека, ярицы по пуду, льносемя, кто сколько может. «Это-то мы соберем, а чем же будем важить?» Поехал в Лунинец к начальству, разрешило, дали мне весы. Давай собирать зерно. Спросил Максимчика Александра, он разрешил, и ссыпали у него в сенях. Я сам сдал в колхоз 12 пудов зерна и 7 мешков картошки, а сдавать надо было по 50 кг.

Собрали семена, а поле уже вспахали под рожь, каждый колхозник имел лошадь у себя. Прихожу в дом и говорю: «Запрягай коня, поедем сеять жито». Овёс брал у лесничего. В Люще, у Пацучейко 5 тонн овса выменяли на жёлуди. У людей было много желудей. Вот так и сеяли овёс».
Записано со слов А.И. Дедина Орехва Сергеем Ивановичем

P.S. Калі амаль што закончыў збор матэрыялаў і ўспамінаў аб вёсцы Велута і яе жыхарах, нечакана атрымаў тэлефонны званок. Пазваніў унук Апанаса Іванавіча Васіль Паўлавіч, які жыве ў горадзе Лунінцы са сваёй сям’ёй. Аказалася, што ў Лунінцы жыве і яго родны дзядзька — Канстанцін Апанасавіч. Але аб усім па парадку.

Дзедзін Апанас Іванавіч нарадзіўся ў в. Велута ў 1903 г. Закончыў 3 класы польскай школы, служыў у “войску польскім”. Пасля звароту са службы ажаніўся. Жонка яго — Елізавета Раманаўна Каховіч, сястра ўдзельніка грамадзянскай вайны Адама Раманавіча Каховіча. У іх сям’і нарадзілася 2 дачкі і 3 сыны, адзін з іх памёр у дзіцячым узросце. Жыла іх сям’я як і ўсе другія, працавалі на зямлі, гаспадарамі якой былі польскія паны. І вось у верасні 1939 года яны займелі свой кавалак зямлі. Аднак пад мірным небам жыць ім доўга не прыйшлося. У чэрвені 1941 г. прыйшлі нямецкія захопнікі. Вельмі хутка вакол вёскі ў лясах з’явіліся першыя партызаны. Сям’я і другія жыхары вёскі дапамагала народным мсціўцам чым маглі. Старэйшы сын Павел (1925) і дачка Марыя былі дарослымі. Канстанцін быў меншым (1934 г.) У 1944 годзе, у студзені месяцы, Апанас Іванавіч пазнаёміўся з байцамі незвычайнага партызанскага атрада, які ў народзе называлі “дэсантнікамі”. Атрад знаходзіўся непадалёк ад в. Гоцк. Камандзірам яго быў старшы лейтэнант Дз.П. Распопаў. Атрад насіў назву “Барацьбіты”. Што гэта быў за атрад, Апанас Іванавіч так і не даведаўся пры сваім жыцці. Але ён стаў актыўным сувязным, паколькі байцы гэтага атрада часта наведваліся ў в. Велута і хутар Княжыстановішчы. Апанас Іванавіч і старэйшы сын Павел дапамагалі атраду чым маглі, таксама як і іх родзіч Адам Раманавіч Каховіч. Вось гэтыя 2 жыхары в. Велута мелі ў пасляваенны час пісьмовыя пасведчанні ад камандзіра атрада. Дарэчы, аб гэтым атрадзе, як яшчэ больш чым пра 40 падобных, ніхто нідзе не ўспамінаў. І толькі мы з вучнямі групы “Пошук” у 1979 г. атрымалі адказ з КДБ/СССР, што атрад “Барацьбіты” ўваходзіў у склад ОМСБОН (отдельная мотострелковая бригада особого назначения), яна складалася ў асноўным са спартсменаў з сусветнымі імёнамі, а таксама з чэкістаў. (Аб гэтым я расказваў у кнізе раней. Аўтар). Гэты дакумент быў напісаны наступным тэкстам.

Справка
Дана тов. Дедину Афанасию Ивановичу в том, что он является связным отряда «Борцы» войсковой части п/почты №64775
Командир отряда: Распопов, ст. лейтенант
4 июля 1944 года

Пасля вызвалення сям’я Апанаса Іванавіча папоўнілася яшчэ адной дачкой Зояй, якая цяпер, дарэчы, жыве ў Крыме. Старэйшага сына Паўла забралі на фронт. Дарэчы, у кнізе “Памяць” — Лунінецкі раён — было напісана, што ён загінуў, дадому прыйшла “пахаронка”. Але ў той дзень, калі родзічы селі за стол памянуць яго, паштальён прынёс другое пісьмо, якое Павел напісаў са шпіталя. Вярнуўшыся дадому, Павел працаваў на розных пасадах, жыў у г. Лунінцы, дзе сёння жыве сын Васіль з жонкай Валянцінай Рыгораўнай з двума дзецьмі. Памёр у 1987 годзе.

Малодшы сын Канстанцін таксама жыве ў г. Лунінцы. Працаваў у калгасе, леспрамгасе, у аўтабазе г. Лунінца, на РМЗ. Мае 2 дачкі, сына. Ужо на пенсіі, і жонка Надзея Ігнацьеўна на пенсіі. Разам жыве старэйшая дачка з сынам. Нядаўна не стала старэйшай дачкі Апанаса Іванавіча Дзедзіна — Марыі. Але жывуць яго ўнукі, праўнукі — жывуць тым шчаслівым жыццём, аб якім марыў іх дзед і прадзед.

З расказа сына Канстанціна я даведаўся, як у гады вайны Апанас Іванавіч прыносіў магнітныя міны на ст. Люшча і ставіў іх на эшалоны з фашысцкай тэхнікай, колькі звестак прыносіў ён у атрад “Барацьбіты”. А гэта быў той час, калі ішла падрыхтоўка да аперацыі па вызваленню нашай роднай Рэспублікі Беларусь “Баграціён”. Адно шкада, што, калі прыйшоў час ісці на адпачынак, ніхто не змог пацвердзіць яго даведку сувязнога атрада “Барацьбіты”. Але ўсе жыхары памятаюць яго як добразычлівага чалавека, чалавека, які стаяў на чале першай кааператыўнай гаспадаркі “Чырвоная Зорка”.

Слова былой настаўніцы гісторыі Вялуцкай СШ Каховіч С.А.: “Калгас “Чырвоная зорка” ўтварыўся ў жніўні 1949 года. Тады пасля вайны выбіралі дэпутатаў у мясцовыя Саветы. Цэнтрам агітацыі і прапаганды была ізба-чытальня, старая хата. Тады ж пачалася і агітацыя за калгасы, якія былі ўжо ў Расіі ўсюды і ва Усходняй Беларусі, акрамя Заходняй Беларусі. Прыязджаў з Лунінца агітатар па прозвішчу Немой, былі і іншыя, угаворвалі, абяцалі “райскае жыццё” ў калгасе. На агітацыю першымі паддаліся беднякі, бо яны нічога не мелі і ім не шкада было сваёй маёмасці. А багацейшыя чакалі, што будзе. Не абыходзілася і без пагроз.

У жніўні 1949 года калгас аформіўся. Першы старшыня калгаса Дзедзін Панас Іванавіч — мясцовы чалавек, слаба граматны, але ў сілу сваіх магчымасцей і здольнасцей стараўся працаваць.

Першымі ўступілі ў калгас Максімчык Фёдар Фёдаравіч, Сайка Кірыл Раманавіч, Гушчэня Міхаіл Іванавіч, Хлуд Панас Цімафеевіч, Сайка Фёдар Якаўлевіч, Каліноўскі Аляксей Іванавіч, Шуляк Алесь Сіманавіч, Прымаковіч Сцяпан Васільевіч, Юрко Іван Міхайлавіч, Каховіч Сідар Савіч (актывіст, дэпутат, ветэран вайны).

Першы кладаўшчык — Сайка Кірыл Раманавіч. Склад — вялікая пуня, потым быў пабудаваны склад на сваях, ён і зараз стаіць. У калгасным амбары было насенне: гарох, ярыца, ячмень, грэчка, ільнасемя. Спачатку ўсе ўступаючыя ў калгас здавалі зерне, потым ужо ўтварыўся калгасны фонд насення.”

Успамінае Сайка К.Р.: “Працаваў я кладаўшчыком доўга, па 1968 год. За гады маёй работы многа што змянілася: будаваліся новыя памяшканні для жывёлы, набывалася тэхніка, калгас рос і ўмацоўваўся. Прыйшлося мне пакінуць работу па інваліднасці. З усіх старшынь калгаса, якіх тут перамянілася нямала, мне асабіста вельмі спадабаўся Цяльпук Міхаіл Адамавіч — старанны, сам працаваў на ізнос і гультаям паблажкі не даваў, за калгасную гаспадарку перажываў, як за сваю асабістую.”

Праўленне калгаса і клуб размяшчаліся ў адным будынку. Першыя канторскія работнікі: Лягкоў Іван Пятровіч, Хлуд Паўліна Васільеўна, Петрушэнка Леанід Уладзіміравіч, затым Каховіч Вольга Адамаўна, Клімчук Раіса Іванаўна.

Першыя даяркі: Каховіч Сцепаніда Маркаўна, Каховіч Аўдоцця Фамінічна з нявесткай Лідай, Каховіч Любоў Ціханаўна. Яны даглядалі кароў і даілі, збіралі смятану з малака, білі масла ў бойках і здавалі яго ў дзяржаву. “Работа была вельмі цяжкай, памяшканне халоднае, у сценах дзіркі, дзьме пранізлівы вецер. Я была блізка, дык малых цялят дамоў забірала, так і гадаваліся дзеці ўперамешку з цялятамі,” — успамінала Каховіч Л. Ц.

Пасвіў кароў Каховіч Аляксей Адамавіч, цяпер гэта адзін са старэйшых механізатараў калгаса.

Першыя конюхі: Каховіч Канстанцін Піліпавіч, Трафімчук Аляксей.

Даглядалі валоў Кашэль Сідар Ануфрыевіч, Хлуд Праскоўя Мінічна.

Успамінае Сайка Еўдакія Іванаўна: “З пачатку існавання калгаса я працавала паляводам да пенсіі ды і на пенсіі яшчэ гадоў 10 працавала. Прыходзілася розныя работы выконваць: праполваць і рваць буракі, чысціць насенне на складзе, садзіць і капаць бульбу ўручную, накідаць і вазіць гной на поле. Старалася працаваць, каб не быць горшай за іншых, каб не сорамна было глядзець людзям у вочы”.

Юрко Павел Іванавіч працаваў брыгадзірам 1-й брыгады з 1956 па 1961 год, намеснікам старшыні калгаса ў 1961 – 63 гадах.

Старшынёй калгаса тады быў Калешка Міхаіл Міхайлавіч. Калешка меў сярэднетэхнічную адукацыю, меў правы трактарыста і шафёра. Людзі ў брыгадзе працавалі вельмі старанна, а атрымлівалі за сваю працу — “кот наплакаў”: калі зусім нічога, калі па адной шклянцы зерня на працадзень. Ворнай зямлі ў брыгадзе было менш за 100 га. Захавалася запісная кніжка брыгадзіра. У ёй для цяперашняга чалавека цікавыя запісы, дробнаконтурныя палі, маленькія ніўкі сярод лесу. Гэта перашкаджала прымяняць тэхніку, якая толькі з’яўлялася. У асноўным тады яшчэ працавалі ўручную, капалі бульбу, выворваючы канём, жыта жалі сярпамі.

З успамінаў Каховіча Георгія Конанавіча, старэйшага механізатара калгаса: “У першыя 10 гадоў пасля ўтварэння калгаса працавалі ўручную, выкарыстоўваючы коней, валоў. Прыблізна ў 1957 – 58 гг. з’явілася першая тэхніка. Яна прыбывала з в. Дварэц, дзе былі гусенічныя трактары: навінка, на якую людзі глядзелі, як на цуд. Першымі трактарыстамі былі Каховіч Аляксей Адамавіч, які вучыўся ў Пінскім вучылішчы механізацыі, Драбовіч Сцяпан Васільевіч, Бычкоўскі Іван, Хлуд Рыгор. Першай калгаснай тэхнікай сталі трактары МТЗ-2, МТЗ-5, ДТ-14.

У 1956 годзе наш калгас “Чырвоная зорка” быў аб’яднаны з бастныскім калгасам “Шлях Леніна”. Старшынёй калгаса быў Цяльпук Міхаіл Адамавіч, родам з в. Бастынь, дарэчы, які з 1952 года ўзначальваў наш калгас “Чырвоная зорка”. У 1966 годзе адбылося раз’яднанне. Велута атрымала за тры гады меліярацыйных работ асушаныя землі на тарфяніках. Старшынёю зноў утворанага калгаса быў назначаны ветэран Вялікай Айчыннай вайны Сяргей Андрэевіч Дземянчук, які на гэтай пасадзе перавыбіраўся да 1984 года. У гэтыя гады ў калгасе ішло будаўніцтва жывёлагадоўчага комплексу ў другой брыгадзе, жылых дамоў; набывалася сучасная тэхніка для калгаса: трактары, аўтамабілі, прычэпы, плугі, культыватары, камбайны. Калгаснікі мелі добрыя зарплаты, паляпшаўся дабрабыт велуцян.

Асабіста я закончыў таксама Пінскае вучылішча механізацыі сельскай гаспадаркі ў 1960 годзе. З тых часоў і пачаў працаваць у роднай вёсцы трактарыстам на розных трактарах: МТЗ-2, МТЗ-5, ДТ-54, МТЗ-50, Т-150. У часы жніва працаваў то на камбайнах “Ніва”, то на КСК-100. У час маёй працы старшынямі калгасаў былі Дземянчук С.А., Макоўскі Мікалай Адамавіч, Ваўрук А.М. (не больш за год). Працоўны стаж мой 45 год, з якіх 33 гады працаваў трактарыстам. За шматгадовую добрасумленную працу ўзнагароджваўся знакам “Ударнік пяцігодкі”, каштоўнымі падарункамі, пахвальнымі граматамі, бываў на злётах працаўнікоў сельскай гаспадаркі.

Са старшынь адзначыў бы Дземянчука С.А. і Макоўскага М.А., якія вельмі перажывалі за калгас, за дабрабыт людзей працы, за іх лепшае штодзённае жыццё. На калгаснай рабоце аддаў усё сваё здароўе. Сёння знаходжуся на заслужаным адпачынку”.
З успамінаў да 50-годдзя калгаса “Зара” (газета “Лунінецкія навіны” ад 28 снежня 1999 г.)

P.S. Да вышэйнадрукаванага хачу ўспомніць яшчэ аб адным сумленным чалавеку, які аддаў усё сваё жыццё станаўленню калгаса. Адслужыўшы армію ў 1953 годзе ажаніўся. У тыя часы працаваў стрэлачнікам у Люшчы. Пасля аварыі ляжаў у Баранавіцкай бальніцы. Выпісаўшыся, працаваў вартаўніком у калгасе. Калі была пабудавана малочнатаварная ферма, стаў яе нязменным загадчыкам да ўзросту 62 год. Разам з жонкай выгадавалі 5 дочак і аднаго сына.

Павел Сцяпанавіч Арэхва ў вёсцы быў знакамітым чалавекам. Па рабоце быў вельмі патрабавальным да сябе і падначаленых. Для ўсіх у яго знаходзіліся добрае слова і парада. Аб яго сумленнасці хадзілі легенды. Аднавяскоўцы далі яму вельмі пачэсную мянушку «Касыгін». Старэйшаму пакаленню гэта напамінае аб многім. Удава Софія Фёдараўна жыве ў в. Велута, дзе, дарэчы, жыве іх сын Валодзя, які працуе трактарыстам у СВК «Велута». Дочка Люба жыве ў Велуце, Вера — у Вульцы 1, Ірына — у Луніне, Тамара і Ніна — у Лунінцы.

За сваю сумленную шматгадовую працу Павел Сцяпанавіч быў узнагароджаны ордэнамі і медалямі СССР. На такіх людзях трымалася і трымаецца наша беларуская зямля.

Калгас — гэта, перш за ўсё, людзі

Ураджэнец Лахвы Мікалай Адамавіч Макоўскі пасля заканчэння Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі пэўны час працаваў ужо ў “Зары” галоўным эканамістам і некалькі год узначальваў гаспадарку. Пабываў затым на гаспадарчым “алімпе” — на пасадзе старшыні раённага аграпрамысловага аб’яднання. Прычым, было гэта ў гады, шчодрыя для Лунінеччыны ва ўсіх адносінах — на ўраджаі, прадукцыю фермаў, а разам і на высокія адзнакі ў выглядзе саюзных і рэспубліканскіх сцягоў.

Сённяшняя калгасная рэчаіснасць больш суровая. І ўсё ж... Быццам і не адрозніваецца “Зара” ад суседзяў памерамі ўгоддзяў, пагалоўем жывёлы, колькасцю тэхнікі, але на працягу апошніх год за ёй трывала замацавалася рэпутацыя эканамічна ўстойлівай гаспадаркі. Сярод агульнага малюнка стану спраў у сельскай гаспадарцы, які зараз не ўсяляе аптымізму, калгас паўстае астраўком надзеі і адноснага дабрабыту: не мае даўгоў, штомесячна выплачвае людзям, няхай і сціплы па нашым часе, заробак, валодае свабоднымі сродкамі на рахунку і пастаянна абнаўляе тэхнічны парк. За кошт чаго гэта ўдаецца? З гэтага пытання і пачалі размову са старшынёй.

— А на чым яшчэ можа трымацца калгас, як не на павелічэнні аб’ёмаў прадукцыі. Іншых “падсобных промыслаў” у нас няма. У папярэднія гады мы не дапусцілі рэзкага падзення вытворчасці мяса, малака, пашырылі плошчы пад бульбу — культуру, якая дае стабільны прыбытак. Праўда, сёлетняя засуха моцна адбілася на ўраджаі ўсіх культур. Тым больш на нашых землях, натуральная ўрадлівасць якіх ацэнена ў 25 балаў (ніжэй у раёне ўжо няма). Збожжавых сабралі 14,9 цэнтнера з гектара, бульбы 99. Дзякуючы кукурузе (344 цэнтнеры з гектара), засталіся на зіму з кармамі, хаця іх назапашана менш леташняга — 16 цэнтнераў кармавых адзінак на ўмоўную галаву жывёлы.

Пры ўсім тым выканалі дзяржзаказ па мясу — 300 тон, рэалізавалі 1700 тон малака (з улікам закупленага ў насельніцтва — 1800). Грашовы даход на канец года склаў 130 мільярдаў рублёў (толькі ад продажу малака штомесячна паступае 4 мільярды).

— Але ж можна дабівацца вялікіх аб’ёмаў прадукцыі і ў той жа час працаваць сабе ва ўрон...

— Канешне. Хаця на такія паняцці, як сабекошт, эфектыўнасць гаспадарання, многія ўжо не глядзяць. План любой цаной — гэта не для нас. І дробязей тут не бывае: пад пільнай увагай — эканомія гаручага, электраэнергіі, матэрыяльных рэсурсаў, ашчаднае выкарыстанне кармоў. Удасканальваем тэхналагічныя працэсы. Укараняем новыя аграпрыёмы. Добры эфект дае, напрыклад, прымяненне шыроказахватнага агрэгата РВК-5,4, які за адзін праход выконвае адначасова некалькі аперацый — культывацыю, прыкатванне. Дарэчы, на сучасную высокапрадукцыйную тэхніку не скупімся. Ды і стары парк падтрымліваем у спраўным стане.

— Важна таксама пастаянна павышаць аддачу кожнага гектара, асабліва на такіх бедных ад прыроды землях, як нашы. Штогод уносім прыкладна 30 тысяч тон арганікі. Любую работу імкнемся праводзіць своечасова. У аптымальныя тэрміны на 470 гектарах пасеялі азімыя, практычна ўсё — глеба і тэхніка — падрыхтаваны да веснавых палявых работ. Галоўная зараз задача — без страт правесці зімоўку. Каб папоўніць кармавую базу, узялі ў абмен на бульбу 200 тон збожжа. Частку яго выдзелілі людзям, астатняе — на камбікорм.

— Мяркуючы па сказанаму, няма ніякіх падстаў для прагнозаў тых, хто прадказвае калгасам эканамічны крах у недалёкім будучым?

— “Зара” вытрымае і ў сённяшніх нялёгкіх умовах. А увогуле, у краіне патрэбна нармальная цэнавая палітыка, разумная дзяржаўная падтрымка сельгасвытворцаў, у тым ліку — праз доўгатэрміновыя крэдыты на прымальных, не рабаўніцкіх для калгасаў умовах. Усё астатняе ў нас ёсць, і галоўнае — працавітыя, дысцыплінаваныя людзі.

— Вы пакуль нічога не сказалі аб працаўніках. Каго хацелі б адзначыць і што пажадаць калектыву ў юбілейным годзе?

— Па-першае, мы зыходзім з таго, што калгас існуе для калгаснікаў, а не наадварот. Усе даброты, паслугі, якія толькі можам аказаць — для працаўнікоў (іх у калгасе 360) і пенсіянераў (ветэранаў у нас 470). Не робім выключэння для вясковай інтэлігенцыі — настаўнікаў, медыкаў і г.д. — усе яны нашы. Транспарт — за 50% кошту. Пасадка бульбы, унясенне ўгнаенняў, апрацоўка прысядзібных участкаў і сотак — бясплатна. Цукар, мука і іншая прадукцыя, якую атрымліваем у тым ліку і па бартэру — па льготнай цане.

Не хацеў бы кагосьці пакрыўдзіць, бо дастойных людзей многа. Але па выніках сёлетняга года варта адзначыць калектыў 2-й трактарна-паляводчай брыгады на чале з Міхаілам Касьянавічам Наварычам, сярод жывёлаводаў — працаўнікоў фермы №1, дзе загадчыцай Вольга Паўлаўна Зылевіч.

Мы знарок перанеслі святкаванне юбілею калгаса з гарачай жнівеньскай пары на канец года. Зараз больш яскрава бачны агульны вынік, па якому адразу ж выплацім 13-ю зарплату, выдадзім надбаўкі за стаж, каб кожны адчуў значнасць свайго ўкладу ў вытворчасць.

Хачу падзякаваць за працу ўсім калгаснікам і ветэранам гаспадаркі, пажадаць ім моцнага здароўя і поспехаў у наступным годзе і на ўсё будучае стагоддзе.

Надзеі і трывогі ветэранаў

З таго часу кожны год для механізатара быў падзелены на два розныя па працягласці, але аднолькава напружаныя перыяды: летам — на камбайне, у астатнія месяцы — на трактары. 27 сезонаў адпрацаваў ён на жніве. І на яшчэ бескабінным СК-3, і на сучаснай збожжаўборачнай тэхніцы нязменна атрымліваў высокія намалоты. Быў лідэрам і на іншых работах, адным з першых у гаспадарцы апрабоўваў новыя, эфектыўныя тэхналогіі. Так, на ўборцы бульбы пачалі разам з напарнікам выкарыстоўваць так званыя валкаўтваральнікі, што давала за адзін праход уборачнага агрэгата падбіраць клубні не на двух, як звычайна, а на чатырох радках.

На раённых урачыстасцях перадавому механізатару давяралі ўзнімаць Сцяг славы. Шматгадовая праца ветэрана адзначана ордэнам “Знак Пашаны”, ганаровымі знакамі, бронзавым медалём ВДНГ СССР. Зараз працоўную эстафету бацькі працягвае адзін з сыноў — Сяргей, які па выніках сёлетняга жніва заняў другое месца ў гаспадарцы.

На пенсіі ўжо Адам Міхайлавіч Клімчук. За яго плячамі таксама багаты механізатарскі вопыт работы, спачатку — у леспрамгасе і меліярацыйных арганізацыях, а 20 апошніх год — у калгасе. Правёў 16 уборачных сезонаў. Сёлета ўпершыню працаваў на жніве ў сямейным экіпажы — разам з сынам Эдуардам, якому спадзяецца перадаць свае навыкі і майстэрства. Зараз механізатар падвозіць на ферму кармы. Аб адносінах да справы сведчаць незнарок выказаныя ў гутарцы словы: “Селянін сам не паесць, пакуль жывёла някормленая”.

Трывожыць ветэранаў будучыня калгасаў, непакоіць пытанне: чаму, працуючы на зямлі ад цямна да цямна, калгаснік застаецца ледзь не самым бедным у грамадстве? І дадаюць пры гэтым, што толькі ад дзяржавы залежыць, каб людзі, якія краіну кормяць, мелі дастойны заробак і ўзровень жыцця.

Ад бацькі — да сына

Потым, калі юнак вучыўся на шафёра ў ПТВ-160, бацька заставаўся галоўным настаўнікам і часта давяраў руль сыну. А пасля вучобы і службы ў арміі Ігар прыйшоў у калгас ужо ўзмужнелым вадзіцелем. Быў спачатку на падмене, а неўзабаве атрымаў пастаянна замацаваны за ім ГАЗ-53. Аўтамабіль не новы (12 год ужо), але вадзіцель пастараўся, каб і знешне машына выглядала не горш за іншыя, і служыла спраўна. Калі што — ёсць да каго за парадай звярнуцца: працуюць бацька і сын побач.

Сёлета за 10 месяцаў І.А. Шыйч выпрацаваў 56 тысяч тонакіламетраў. Гэта адзін з лепшых паказчыкаў у гаспадарцы. Дастаўляў ад камбайнаў збожжа, перавозіў сянаж, бульбу. Нярэдка накіроўваецца ў рэйсы за межы раёна — у Мінск, Брэст, Гродзенскую вобласць, адкуль прывозіць запчасткі да тэхнікі, іншыя грузы.

Зараз у сям’і маладога вадзіцеля таксама расце маленькі сын. Хто ведае, можа, і ён неўзабаве пацягнецца да руля і стане прадаўжальнікам сямейнай дынастыі.

На клопатнай пасадзе

Працуе на ферме 52 чалавекі — даяркі, даглядчыкі, кармачы, слесары па халадзільнаму абсталяванню... Работай кожнага з падначаленых кіраўнік задаволена: не засталося сярод іх тых, хто не хацеў ці не змог працаваць, парушэнні дысцыпліны — з’ява рэдкая. Адна з першых памочніц загадчыцы — лабарантка Вера Касьянаўна Арэхва, якая раней працавала даяркай, з’яўляецца дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР. Яе парады і падтрымка сапраўды неацэнныя. Сярод двух дзесяткаў даярак касцяк складаюць вопытнейшыя, маючыя больш як па 20 гадоў стажу, жанчыны — Кацярына Палікарпаўна Максімчык, Марыя Сцяпанаўна Хадатчук, Юся Паўлаўна Хлуд, Вольга Ігнатаўна Клімчук, Вера Аляксандраўна Шуляк. Нягледзячы на неспрыяльны год, за 11 месяцаў многія атрымалі надоі па 2700 і больш літраў малака ад каровы.

Стараецца і моладзь. На раённую Дошку гонару сёлета занесена імя Наталлі Хлуд — аператара машыннага даення. Адразу пасля школы прыйшлі на ферму і добрасумленна працуюць Валянціна Наумік, Таццяна Каховіч, Таццяна Гардзюк.

З шасцісоценнага пагалоўя жывёлы на ферме налічваецца 478 дойных кароў. За 11 месяцаў дзяржаве рэалізавана 1050 тон малака. Чакаецца, што надой ад каровы за год складзе ў сярэднім не менш, чым 2,5 тысячы літраў. Паказчыкі не горш ыя за мінулагоднія, аднак менавіта гэта не задавальняе жывёлаводаў — можна і трэба дабівацца большага. Цяжкавата сёлета з кармамі, але пры ашчадным іх выкарыстанні на зімоўку хопіць, рацыёны вытрымліваюцца. Ёсць ўпэўненасць у добрых выніках, бо старання і вопыту людзям не пазычаць.

Сямейная справа

У жывёлагадоўлі лёгкай работы не бывае. І ўсё ж цялятніцам, напэўна , даводзіцца цяжэй за іншых. Даяркам “кармачы” дапамагаюць, многія працэсы механізаваны, а з цялятамі літаральна ўсё “на руках”: пойла падрыхтаваць, накарміць, напаіць... Толькі старанныя, неабыякавыя да справы людзі могуць добрых вынікаў дабівацца. Сёлета кожнае з 35-ці цялят у групе Раісы Іванаўны прыбаўляла ў вазе амаль на паўкілаграма, а ў летні час прывагі складалі 600 грамаў.

Любое заданне — на выдатна

* * *

“Сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў “Велута” ўтвораны ў 2003 годзе шляхам пераўтварэння былога калгаса “Зара”.

Арганізацыйная структура гаспадаркі прадстаўлена сёння двума населенымі пунктамі, в. Велута і в. Навасёлкі, альбо 473 дварамі з насельніцтвам 1476 чалавек.

У гаспадарцы ёсць трактарны парк, дзве паляводчыя брыгады, 4 фермы буйной рагатай жывёлы, будаўнічая брыгада. За гаспадаркай замацавана ўсяго зямель 4138 га, у тым ліку сельскагаспадарчых угоддзяў — 3575 га, з якіх 1589 га — ворыва.

Глебы характарызуюцца нізкай прыроднай урадлівасцю і ацэнены ўсяго толькі 20 баламі.

Машына-трактарны парк гаспадаркі налічвае 28 трактароў, 15 грузавых аўтамабіляў, 6 зернеўборачных камбайнаў і другой сельскагаспадарчай тэхнікі.

Колькасць працуючых па спіску ў 2004 годзе складала 260 чалавек.

Вядучае месца ў раслінаводстве займаюць зернявыя культуры. У 2004 годзе з кожнага з 900 га было сабрана па 22 ц. Валавы збор склаў 1975 тон. Ураджайнасць зерневых культур па гаспадарцы ў 2004 годзе наступная: азімае жыта — 23,5 ц/га, яравая пшаніца — 16,4 ц/га, ячмень — 20,3 ц/га, авёс — 24,5 ц/га. Бульба ў гаспадарцы вырошчваецца на плошчы 85 га, ураджайнасць складае 72 ц/га. На плошчы 60 га ў гэтым годзе вырошчваўся азімы рапс, і ў цэлым па гэтай культуры атрыманы нядрэнны ўраджай — 13 ц/га.

Было затрачана шмат сіл і часу на нарыхтоўцы кармоў. У 2004 годзе было нарыхтавана 380 т сіласу, 1608 т сенажу, 985 т саломы. Асноўнай сіласнай культурай у гаспадарцы з’яўляецца кукуруза. Яе плошча складала 300 га, пры ўраджайнасці 187 ц/га зялёнай масы.

У 2004 годзе гаспадарка выканала дзяржзаказ прадукцыяй земляробства і прадала дзяржаве зерня — 640 т, семя азімага рапсу — 67 т.

У 2005 годзе плануем атрымаць па 26 ц зерневых, 160 ц бульбы, 12 ц семя рапсу, 270 ц зялёнай масы кукурузы з кожнага гектара. Паказчыкі невысокія і могуць быць выкананы.

Вядучай галіной ў нашай гаспадарцы з’яўляецца жывёлагадоўля, што і вызначае малочна-мясны накірунак кааператыву. У структуры таварнай прадукцыі прадукцыя жывёлагадоўлі займае 84%.

Колькасць буйной рагатай жывёлы на 1.01.2005 года складае 2764 галавы, з якіх — 835 кароў. У пераліку на 100 га сельскагаспадарчых угоддзяў адпаведна 77 і 23 галавы. Гэта высокая шчыльнасць пагалоўя. Ад кожнай каровы летась надаілі 2395 кг малака, а валавы надой малака склаў 1940 т. Сярэднясутачная прывага на дарошчванні і адкорме склала 282 г, а ў цэлым па гаспадарцы прыдукцыя вырошчвання буйной рагатай жывёлы склала 204 т.

Летась дзяржаве прадалі 1768 т малака, а з улікам закупленага ў насельніцтва — 1880 т. З агульнай колькасці малака было прададзена вышэйшым і першым гатункам 96%. У 2004 годзе дзяржаве было рэалізавана 197 т мяса, з іх 69% найвышэйшай укормленасці.

У 2005 годзе плануецца атрымаць малака — 2000 т, мяса буйной рагатай жывёлы — 227 т. Прадаць дзяржаве — 1930 т, мяса буйной рагатай жывёлы — 220 т, збожжа — 800 т, семя рапсу — 15 т. Пры пераўтварэнні ў 2003 годзе калгаса “Зара” ў сельскагаспадарчы вытворчы калектыў “Велута” ў яго склад уступілі 572 члены, а гэта працуючыя і пенсіянеры нашай гаспадаркі.

На дадзены момант у нашай гаспадарцы працуюць 260 чалавек. Сярэднямесячны заробак у 2004 годзе склаў 114 тыс. рублёў. Зарплата невысокая, але атрымліваюць яе працаўнікі своечасова.

Вялікую ролю пры дасягненні высокіх паказчыкаў адводзім механізатарам. На сённяшні дзень іх налічваецца больш за 50 чалавек. Гэта вялікае вытворчае падраздзяленне. Лепшыя з лепшых — трактарысты-машыністы:

1. Арэхва Аляксандр Мікалаевіч
2. Клімчук Эдуард Адамавіч
3. Хадатчук Анатолій Паўлавіч
4. Бяляк Сяргей Аляксандравіч
5. Шуляк Фёдар Маркавіч
6. Драбовіч Васіль Іванавіч

1. Шыйч Ігар Аляксеевіч
2. Сайко Уладзімір Сцяпанавіч
3. Шыйч Аляксей Сцяпанавіч

1. Максімчык Екацярына Палікарпаўна
2. Каліноўская Святлана Паўлаўна
3. Шуляк Валянціна Паўлаўна
4. Арэхва Ірына Аляксандраўна
5. Казловіч Валянціна Сямёнаўна

1. Юрко Ніна Антонаўна
2. Хлуд Раіса Іванаўна
3. Радзюк Вера Лук’янаўна
4. Бяляк Вольга Міхайлаўна

На сённяшні дзень колькасць жывёлы, якая засталася ў гаспадарцы, складае толькі 85% да ўзроўню 1990 года. Значна панізіўся ўзровень вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі. Так, раней названыя аб’ёмы вытворчасці складаюць да ўзроўню 1990 года толькі па збожжы — 63%, бульбе — 17%, малаку — 61%, мясе 42%.

За апошнія гады пераходу да рыначнай эканомікі вытворчы патэнцыял знізіўся на 50% у сумарным эквіваленце. Гэта машыны і абсталяванне, зямля і вытворчыя памяшканні, кадры.

У выніку гэтага некаторыя працэсы ідуць з парушэннем тэхналогій, аграпатрабаванняў. Многае не ўдаецца з-за адсутнасці матэрыяльных рэсурсаў. Для прыкладу, марудна абнаўляецца тэхніка. Каля 80% яе зношана.

Наша дзяржава аказвае істотную падтрымку. Так ў 2004 годзе гаспадарцы з розных крыніц былі выдзелены бюджэтныя датацыі ў памеры 528 млн рублёў.

У 2005 годзе плануем атрымаць больш за 1,5 млрд. рублёў грашовага даходу, звыш 200 млн. рублёў чыстага даходу. Сітуацыя ў гаспадарцы складаная. Мы разумеем, якая складаная сёння сітуацыя ў прамысловасці, у будаўніцтве, на транспарце, ва ўсім народнагаспадарчым комплексе, мы не патрабуем, каб на вёску сёння паліўся “залаты дождж” субсідый. Не, сельская гаспадарка хоча долю, якая ёй належыць па аб’ектыўных законах сучаснай вытворчасці і эканомікі, эканамічна абаснаваныя і жыццёва неабходныя суадносіны рэсурсных патокаў паміж прамысловасцю і аграрным сектарам.

Неабходны новы погляд урада на сельскую гаспадарку, якая не можа развівацца без цэнавага парытэту цэн з прамысловасцю і без дзяржаўнай падтрымкі. Менавіта гэтыя два фактары з’яўляюцца асновай, базай росту сельскагаспадарчай вытворчасці, утварэння нармальнага эканамічнага асяроддзя ў АПК. І апошняе: усё наша жыццё звязана з зямлёй, з людзьмі, якія пражываюць на ёй, працаўнікамі СВК “Велута”. Мінулі стагоддзі... У многіх краінах памяняліся адносіны да сельскай гаспадаркі і вынікі не замарудзілі сказацца. Канешне, неабходна праца ўсіх — і працаўнікоў, і кіраўнікоў — усяго грамадства для ўздыму сельскай гаспадаркі па ўсіх напрамках і на ўсіх узроўнях. Веру, што ўсё намі запланаванае будзе абавязкова рэалізавана, а зямля аддзячыць сялянам за іх намаганні.”
Тэзісы з выступлення кіраўніка СВК “Велута” Макоўскага Мікалая Адамавіча. Люты 2005 года.

Спіс калгаснікаў калгаса “Зара”, узнагароджаных ордэнамі і медалямі СССР

1. Арэхва Міхаіл Адамавіч — ордэн Працоўнай Славы ІІІ ступені. 1980 г.
2. Арэхва Павел Сцяпанавіч — ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга.
3. Гардзюк Аляксей Васільевіч — ордэн Працоўнай Славы ІІІ ступені. 1976 г.
4. Дземянчук Сяргей Андрэевіч — ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга, медаль “За працоўную доблесць”
5. Дзяркач Мікалай Цімафеевіч — медаль “За працоўную доблесць”.
6. Каліноўскі Міхаіл Васільевіч — ордэн Працоўнай Славы ІІІ ступені .
7. Каховіч Аляксей Адамавіч — ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга. 1972 г.
8. Каховіч Васіль Канстанцінавіч — ордэн “Знак Пашаны”. 1974 г.
9. Каховіч Міхаіл Данілавіч — медаль “За працоўную доблесць”
10. Рамановіч Сцяпан Сцяпанавіч — медаль “За працоўную адзнаку”. 1977 г.
11. Цяльпук Екацярына Іванаўна — ордэн Працоўнай Славы ІІІ ступені. 1978 г.
12. Шыйч Іван Сцяпанавіч — медаль “За працоўную доблесць”. 1973 г.
13. Хлуд Рыгор Васільевіч — ордэн “Знак Пашаны”
14. Юрко Дзяніс Іванавіч — медаль “За працоўную доблесць”
15. Юрко Вера Паўлаўна — ордэн Працоўнай Славы ІІІ ступені. 1976 г.

1. Арэхва Аляксей Дзмітрыевіч
2. Арэхва Соф’я Адамаўна
3. Арэхва Вольга Дзмітрыеўна
4. Арэхва Екацярына Маркаўна
5. Арэхва Міхаіл Адамавіч
6. Бычкоўская Анастасія Фёдараўна
7. Бацюк Таццяна Паўлаўна
8. Гардзюк Вольга Іванаўна
9. Гардзіевіч Марыя Захараўна
10. Гардзюк Надзея Якаўлеўна
11. Дзедзіна Аляксандра Мікалаеўна
12. Дзедзіна Лікерыя Раманаўна
13. Драбовіч Сцяпан Васільевіч
14. Дырман Соф’я Аляксееўна
15. Дземянчук Сяргей Андрэевіч
16. Драбовіч Любоў Аляксееўна
17. Драбовіч Яўгенія Сцяпанаўна
18. Дырман Надзея Касьянаўна
19. Зылевіч Ганна Дзям’янаўна
20. Каховіч Хрыстына Іванаўна
21. Кашэль Ева Давыдаўна
22. Кашэль Васіль Сяргеевіч
23. Кавальчук Вікторыя Уладзіславаўна
24. Капліч Сцепаніда Гаўрылаўна
25. Каліноўская Таццяна Сяргееўна
26. Каліноўская Ніна Піліпаўна
27. Клімчук Ганна Аляксееўна
28. Клімчук Таццяна Апанасаўна
29. Кавелька Надзея Адамаўна
30. Кашэль Сідар Ануфрыевіч
31. Каліноўская Ніна Іванаўна
32. Каховіч Фёдар Канстанцінавіч
33. Клімчук Даміна Іванаўна
34. Каховіч Хрысціна Фёдараўна
35. Каховіч Міхаіл Васільевіч
36. Каліноўскі Васіль Фёдаравіч
37. Каленковіч Дар’я Іванаўна
38. Каховіч Фядора Канстанцінаўна
39. Каховіч Аляксей Адамавіч
40. Каховіч Васіль Канстанцінавіч
41. Каховіч Міхаіл Данілавіч
42. Максімчык Любоў Фёдараўна
43. Максімчык Фёдар Фёдаравіч
44. Максімчык Ефрасіння Якаўлеўна
45. Максімчык Сцепаніда Пракопаўна
46. Прымаковіч Сцепаніда Васільеўна
47. Пляцюк Марыя Раманаўна
48. Сечка Екацярына Аляксееўна
49. Сайко Адам Апанасавіч
50. Сайко Вольга Паўлаўна
51. Сайко Марыя Аляксандраўна
52. Сайко Еўдакія Іванаўна
53. Свірская Любоў Зіноўеўна
54. Тарасеня Фёдар Герасімавіч
55. Токар Марыя Пятроўна
56. Хомка Марыя Пятроўна
57. Хлуд Даміна Піліпаўна
58. Хлуд Сцепаніда Анісімаўна
59. Хлуд Праскоўя Мінічна
60. Хлуд Рыгор Васільевіч
61. Хлуд Марцін Мініч
62. Хадатчук Надзея Данілаўна
63. Хадатчук Марыя Іванаўна
64. Хлуд Надзея Піліпаўна
65. Хлуд Антон Пракопавіч
66. Шмат Вольга Якімаўна
67. Шмат Паўліна Сцяпанаўна
68. Шыйч Екацярына Іванаўна
69. Шыйч Вольга Іванаўна
70. Шуляк Паўліна Міхайлаўна
71. Юрко Іван Пракопавіч
72. Юрко Вольга Іванаўна
73. Юрко Екацярына Пракопаўна
74. Юрко Вера Паўлаўна
75. Юрко Аляксей Кірылавіч
76. Ясеня Соф’я Міхайлаўна
77. Яшчук Ніна Зіноўеўна

1. Арэхва Аляксей Васільевіч
2. Арэхва Міхаіл Іванавіч
3. Арэхва Павел Васільевіч
4. Арэхва Апанас Тарасавіч
5. Арэхва Уладзімір Рыгоравіч
6. Арэхва Даніл Іванавіч
7. Арэхва Павел Васільевіч
8. Волін Мікалай Андрэевіч
9. Волін Уладзімір Андрэевіч
10. Гардзюк Васіль Аляксеевіч
11. Гушчэня Вера Міхайлаўна
12. Гардзюк Павел Савіч
13. Гардзюк Павел Аляксандравіч
14. Драбовіч Міхаіл Мікалаевіч
15. Дырман Сяргей Касьянавіч
16. Драбовіч Аляксей Раманавіч
17. Зылевіч Павел Дзям’янавіч
18. Зылевіч Вольга Дзям’янаўна
19. Зылевіч Апанас Дзям’янавіч
20. Зылевіч Архіп Анісімавіч
21. Каліноўскі Сцяпан Іванавіч
22. Каліноўскі Архіп Іванавіч
23. Клімчук Міхаіл Васільевіч
24. Каліноўскі Аляксей Іванавіч
25. Каховіч Аляксей Аляксеевіч
26. Кавелька Фёдар Пятровіч
27. Кавелька Уладзімір Пятровіч
28. Каховіч Аляксей Тарасавіч
29. Каховіч Аляксей Ціханавіч
30. Клімчук Сцяпан Міхайлавіч
31. Каховіч Сцяпан Данілавіч
32. Муха Васілій Рыгоравіч
33. Муха Павел Рыгоравіч
34. Насеня Аляксей Барысавіч
35. Насеня Павел Барысавіч
36. Наварыч Аляксей Канстанцінавіч
37. Наварыч Вольга Пятроўна
38. Насеня Іван Барысавіч
39. Прымаковіч Іван Васільевіч
40. Прымаковіч Сцяпан Васільевіч
41. Прымаковіч Аляксей Васільевіч
42. Рамановіч Сяргей Рыгоравіч
43. РамановічСцяпан Сцяпанавіч
44. Сайко Васілій Маркавіч
45. Сайко Аляксей Маркавіч
46. Шуляк Аляксей Васільевіч
47. Шуляк Фядора Апанасаўна
48. Шуляк Марк Ціханавіч
49. Шмат Рыгор Іванавіч
50. Шмат Васілій Іванавіч
51. Шмат Канстанцін Фёдаравіч
52. Шыйч Несцер Пракопавіч
53. Хомка Аляксей Іванавіч
54. Хомка Апанас Іванавіч
55. Хлуд Архіп Рыгоравіч
56. Хлуд Павел Іванавіч
57. Юрко Апанас Пракопавіч
58. Юрко Павел Васільевіч
59. Якубовіч Адам Паўлавіч
60. Хадатчук Лаўрэнцій Іванавіч

1. Гардзюк Іван Сцяпанавіч
2. Каліноўскі Васіль Мікітавіч
3. Каховіч Павел Адамавіч
4. Каховіч Васіль Аляксеевіч
5. Кашэль Яфім Канстанцінавіч
6. Сайка Фёдар Якаўлевіч
7. Тарасеня Фёдар Герасімавіч
8. Хлуд Іван Калістратавіч
9. Хлуд Касьян Аляксеевіч
10. Хлуд Сцяпан Васільевіч
11. Хлуд Пётр Васільевіч
12. Хлуд Апанас Цімафеевіч
13. Хлуд Пётр Калістратавіч
14. Хлуд Міхаіл Рыгоравіч
15. Шуляк Іван Сяргеевіч

Вокруг — болото без границы,
Пни, камни, кочек бугорки,
И между них седой пушницы
Торчат, качаясь, колоски.
Н.А. Холодковский

“Барацьба чалавека з прыродай пачалася на Палессі ў 1873 годзе. Гэтым барацьбітом з’явіўся вучоны геадэзіст, ураджэнец Віленскай губерніі генерал-маёр І.І. Жылінскі. Ініцыятыва належала яму. Ён першы склаў план асушэння Пінскіх (Палескіх) балот. Гэтае асушэнне балот доўжылася да 1903 года”
А.К. Кіркор. VII раздзел, ІІІ том выдання “Жывапісная Расія”

У гэтыя часы на Лунінеччыне буйнымі землеўладальнікамі з’яўляліся князі Друцкія-Любецкія, К.Х. Шчытт. З 1894 па 1897 год у балотах вакол в. Велута (валоданні Шчытта) было пракладзена 100 вёрст каналаў. Да 1910 года было пракладзена яшчэ 60 вёрст. Самымі вялікімі землеўладальнікамі ў 1906 – 1907 гг. былі генерал А.П. Струкаў з 2200 дзесяцінамі, з якіх палова балоты і мокрыя лясы. Тут жа, у Велуце, знаходзіўся маёнтак генерала. Акрамя гэтага, ў в. Велута мелася ўладанне А.Л. Беранговіча — 18169 дзесяцін (з іх 14000 дзесяцін мокрых лясоў і балот).

У 1911 годзе ў Мінску пад кіраўніцтвам мінскага губернатара Я.Е. Эрдзелі была праведзена нарада па пытанню ўзнаўлення меліярацыйных работ на Палессі і падтрымцы існуючых збудаванняў. Ад Пінскага павета прысутнічалі павятовы прадвадзіцель дваранства І.А. Папа-Афамасонула і лунінецкі памешчык К.Х. Шчытт, які яшчэ ў 1903 годзе з нагоды 50-годдзя службовай дзейнасці генерала І.І. Жылінскага пісаў аб неабходнасці папярэдняга рэгуляравання рэк Палесся. Гідраўзбудаванні на рэках — вадзяныя млыны з запрудамі — падтапліваюць сотні дзесяцін суседніх балот і робяць немагчымым іх асушэнне. Таму неабходна пракладваць новыя асушальныя каналы і аднавіць комплексную меліярацыю.

Нязручнасці з-за балот адчувалі і сяляне. Меліярацыйныя работы з пачатку ХХ стагоддзя да 1915 года праводзіліся пастаянна, але з-за малых аб’ёмаў не давалі значных вынікаў. Таму абодва землеўладальнікі былі гатовы ўкласці свае грошы ў меліярацыйныя работы, аднак лічылі, што ўрад павінен дапамагчы ў будаўніцтве каналаў і што балотныя рэкі Цна і Смердзь павінны быць урэгуляваны. Па землях Беранговіча ў Велуце было пракладзена 20 вёрст каналаў, злучыўшы іх з каналамі маёнтка Малькавічы графа Патоцкага, а яшчэ 10 вёрст збіраліся пракласці па землях маёнтка Бастынь. Выкананне работ дазволіла б таксама асушыць землі сялян вёсак Велута, Ліпск, Езерніца, маёнтка Лахва Сялянскага банка і маёнтка Велута ўладальніка Давыдава, дзе ўжо раней было пракладзена каля 60 вёрст каналаў і асушаны 4000 дзесяцін з затратай на 12 тысяч рублёў.

Такім чынам з пачатку ХХ стагоддзя да 1915 г. землеўладальнікамі балот, зямель, лясоў у прылягаючай да в. Велута тэрыторый былі:

1. генерал Струкаў А.П.;
2. памешчык Шчытт К.Х.;
3. Беранговіч А.Л.;
4. землеўладальнік Давыдаў Г.Л.

Гэта былі грандыёзныя па тым часе планы. Некаторыя з іх пачалі выконвацца ў 1912 – 14 гг., але пачалася першая сусветная вайна, былі разбураны нават многія з раней існуючых гідратэхнічных збудаванняў. Планы глабальнага асушэння былі здзейснены амаль праз 50 год. Але аб гэтым перыядзе пазней.

З 1915 па 1927 гады меліярацыйныя работы не праводзіліся. У гэты час толькі рамантаваліся існуючыя каналы. Але ў канцы 20-х гадоў на тэрыторыю раёна, на якой ужо ўладарыла Польшча, прыязджала спецыяльная камісія Лігі нацый, якая хацела на месцы азнаёміцца з вядомымі ў Еўропе Грычынскімі балотамі. Вялася гаворка аб асушэнні 15000 км² балот. Аднак гаворка так і засталася гаворкай. Адзінае, што было зроблена за “польскім часам”, гэта завершана падрыхтоўка тапаграфічнай карты балот Палесся. З 1930 па 1939 гады ніякіх асушальных работ не праводзілася. Што яшчэ больш-менш значнага было зроблена пры Польшчы, дык гэта шырокая сістэма метэастанцый і гідралагічных пастоў, на тэрыторыі раёна іх было 20.

У 1941 годзе пачалася Вялікая Айчынная вайна, якая зноў адкінула амаль на 25 год асушэнне балот Палесся. Толькі ў канцы 60-х гадоў на тэрыторыі раёна пачалася шырокамаштабная меліярацыя, якая працягвалася да канца 80-х. Больш чым за 20 год актыўнай меліярацыі на тэрыторыі нашага раёна было меліяравана 78200 тысяч гектараў балот; балот на сённяшні дзень у нас засталося 40000 гектараў. З пачатку 70-х і да сённяшняга часу ў раёне дзейнічае некалькі буйнейшых меліяраваных сістэм: “Валчанская”, “Ракітнянская”, “Хваецкае”, Чарабасава І, ІІ, ІІІ”, “Сваха”.

Меліярацыя ў Велуце ўзнавілася ў 1963 годзе і працягвалася аж да 1977 года. А з 1978 па 1982 гг. у Навасёлках было пабудавана вадасховішча “Велута”.

Са школьнага падручніка вядома, што рэкі і азёры ў вельмі нязначнай ступені выкарыстоўваюцца чалавекам у яго гаспадарчай дзейнасці. А для рэгулявання ўвільгатнення палёў, захавання воднага балансу ствараюцца штучныя басейны вады — вадасховішчы. У нашым раёне яны ёсць таксама. Адно з самых буйных вадасховішчаў — “Велута”, плошча якога 760,2 га; максімальны аб’ём вады можа быць роўны 30,9 млн. м³.

Тып вадасховішча — наліўны. Ёсць помпавая станцыя. Вадасховішча выкарыстоўваецца ў сельскагаспадарчых мэтах, для ўвільгатнення 20,5 тысячы гектараў зямель Валчанскай сістэмы, а таксама для накаплення паводкавай вады ракі Цна, для папярэджвання затаплення сельскагаспадарчых угоддзяў. Вось ужо на працягу 20 год вадасховішча “Велута” добрасумленна выконвае сваю пачэсную місію. Акрамя таго, яно з’яўляецца як бы адным з “філіялаў” рыбгаса “Лахва”.

Размешчана вадасховішча ў вельмі прыгожым месцы непадалёку ад в. Навасёлкі. Амаль на працягу ўсяго года сюды прыязджаюць аматары-рыбаловы і не толькі з Лунінеччыны, а нават з Пінскага, Салігорскага, Ганцавіцкага і іншых раёнаў. Летам вадасховішча “Велута” — месца прыемнага адпачынку, купання, плавання. Вакол гэтага штучнага возера расце шмат розных ягад і грыбоў. На вадзе плаваюць сотні дзікіх качак. Вадасховішча акальцавана дамбай-плацінай, даўжыня якой 10,4 км. У прылягаючых лясах водзяцца дзікі, лісіцы, зайцы, касулі, куніцы, ёсць гнездаванні рэдкіх птушак. Ранняй вясной чуваць такаванне цецерукоў, часамі вадасховішча наведваюць лебедзі, пралётныя гусі і жураўлі. Цікава тут пабываць з фотаапаратам, заўсёды можна знайсці непаўторны кадр. У супрацоўнікаў экалагічнай інспекцыі, а таксама таварыства “Ахова прыроды” ёсць планы на недалёкае будучае — стварыць вакол вадасховішча заказнік па ахове нізіннага балота, расліннага і жывёльнага свету. Гэты малакрануты куточак прыроды нашага раёна павінен быць захаваны нашчадкам.

Змяніўся час, дзяржава, няма больш калгаса “Зара”, ёсць СВК “Велута”. Сёння існуюць праблемы з вадасховішчам, але я мяркую, што яны вырашальныя.

Вялуцкім участкам Валчанскай сістэмы доўгія гады кіраваў Павел Фёдаравіч Максімчык, на жаль, цяпер ужо нябожчык. Гэта быў граматны спецыяліст. Даглядаліся ўсе гідратэхнічныя збудаванні, абкапваліся канавы, рамантаваліся масты і шлюзы. У нашы дні ёсць праблемы з утрыманнем усёй гаспадаркі асушальнай сістэмы, у тым ліку і на асушаных землях СВК “Велута”.

Ужо мінула амаль 30 гадоў з заканчэння апошніх меліярацыйных работ. Ураджайнасць пачала падаць. З’яўляюцца пылавыя буры, пераносіцца і выветрываецца ўрадлівая глеба. Пачаліся частыя засухі, і не толькі ў Беларусі. Глеба лішылася вялікай колькасці вады. На балотах пачалі ўзнікаць часта пажары. Не ў лепшы бок пачынае змяняцца клімат: у снежні могуць пайсці дажджы, ужо некалькі гадоў запар у маі і чэрвені бываюць замаразкі. Паменшылася колькасць птушак, жывёл, загінулі многія віды раслін, найбольш адчувальных да пагаршэння навакольнага асяроддзя. І ўжо сёння Экалагічны фонд ААН намераны перавесці ў Беларусь мільёны долараў, мэтай прызначэння якіх будуць частковае забалочванне раней асушаных балот Палесся, у тым ліку нашага Лунінецкага раёна. Па колькасці асушаных балот мы займаем адно з першых месц у Беларусі. Не патрэбна было асушаць такую плошчу балот (78200 га у цэлым па раёну), гэта амаль 76% плошчаў зямель агракомплексу раёна. Сапраўды, чалавек вучыцца на памылках. Але ўсяго добрага таксама патрэбна ў меру. Асушэнне балот Палесся паўплывала на ўтварэнне дажджавых воблакаў, паменшыла колькасць ападкаў нават у суседняй Украіне. Ёсць і яшчэ адзін аргумент на карысць “амністыі” балотам...

“Балотныя расліны актыўна выдзяляюць кісларод, паглынаюць вуглякіслы газ, пераўтвараючы яго ў торф. Як лічыць акадэмік Н. Бамбалаў, балотны гектар амаль у 10 разоў больш інтэнсіўна ачышчае паветра, чым 1 га лесу. Не выпадкова спецыялісты назвалі Палессе “лёгкімі” Еўропы”.

Як было напісана ў “Народнай газеце” ад 7 снежня 2002 года, у Беларусі плануецца вярнуць “балотам” 11000 гектараў асушаных раней зямель. Значыць, і нам, і Еўропе стане жыць і дыхаць лягчэй.

Вось як бывае ў жыцці. У кароткім нарысе мы з вамі даведаліся, як пачыналася меліярацыя ў канцы XIX стагоддзя, як закончылася ў канцы XX стагоддзя і што ў пачатку XXI стагоддзя мы будзем сведкамі адваротнага працэсу — забалочвання. Як тут не прыпомніць словы:

... ты — человек!
Ты царь Природы! Так!
Поскольку в ней всё сущее подвластно тебе.
Живи — сверяя каждый шаг с природою.
И будет всё прекрасно!
Но царские замашки не лелей в душе!
И не желай себе свободы.
Ты царь Природы! Так!
Но знай — трудней почувствовать себя —
Венцом природы!

Царква вернікаў Хрысціян Веры Евангельскай

Нараду з богаслужэннямі вялуцкія вернікі працавалі ў полі, ў лесе. Была нават адкрыта пачатковая школа, праіснаваўшая да 1939 года.

1939 – 1941 год. У гэтыя гады ў царкве Евангельскіх Хрысціян прасвіцерам або намеснікам быў Каховіч Аляксей Уласавіч, меўшы на той час 4 класы польскай пачатковай школы. Такіх людзей у весцы было вельмі мала, таму і цанілася грамата вяскоўцаў. Часта прыязджаў Леановіч Карп Іванавіч з в. Малькавічы.

3 ліпеня 1941 года ў в. Велута быў устаноўлены гітлераўцамі жорсткі рыжым. Размаўляючы з вернікамі, даведаўся што ў часы нямецкай акупацыі афіцыйнага дазволу на дзейнасць царквы не існавала. Аднак, калі немцы бачылі гурток людзей з «Святым Пісаннем» у руках, адносіліся абыякава. Пасля вызвалення в. Велута 8 ліпеня 1944 года ад нямецкай акупацыі прасвіцерамі ў царкве Евангельскіх Хрысціян былі Марко Сямен Рыгоравіч, Баўкуновіч Уладзімір Андрэевіч, Марко Павел Сяменавіч.

Для жыхароў вескі, як і для вернікаў наступілі нялегкія пасляваенныя гады. Трэба было будавацца. У 1949 годзе пачалася арганізацыя калгаса «Чырвоная Зорка». (Чытайце раздзел «З гісторыі калгаса»).

Вернікі царквы Евангельскіх Хрысціян прымалі актыўны ўдзел у калгаснай працы. Адныя былі паляводамі, другія механізатарамі, трэція будаўнікамі. Многія жанчыны акрамя таго і гадавалі дзяцей, некаторыя з іх з’яўляліся «Маці-Гераіняй», другія выгадавалі па 7 – 10 дзяцей, былі узнагароджаны медалямі Мацярынства розных ступеняў. Адным словам, вернікі царквы Евангельскіх Хрысціян з’яўляліся заўседы актыўнымі ўдзельнікамі калектыўнай працы. Ад сябе хачу сказаць, што ў сярэдзіне 70-ых калі я прыехаў на работу ў школу, я адрозніваў дзяцей вернікаў свей культурай сціпласцю, акуратнасцю, добрымі адносінамі да працы, выхаванасцю. І не дзіўна, бо іх бацькі адрозніваліся высокай маральнасцю, лаяльным стаўленнем да дзяржаўнай улады. Хаця нельга не ўспомніць тое, што іх погляды на пытанні «вайны і міра» не заўседы супадалі з тагачаснай ідэалогіяй школьнай праграмы. Гэта стварала немалыя праблемы для дзяцей вернікаў і настаўнікаў. Сяняшнія дзяржаўныя адносіны паміж грамадскасцю, дзяржавай і рэлігійнымі канфесіямі зусім другія. дзяржава не толькі дэкларуе свабоду рэлігіі і веравызнання, але і бачыць у выхаванні духоўнасці царкву, як памочніка ў стаўленні грамадзяніна — Чалавека.

Тэма Веры вельмі глыбокая і разважаць аб ёй можна доўга, аднак, мэта майго зборніка трошкі іншая. Закончыць свае досыць кароткія разважанні хацелася б напамінаннем аб тым, што сярод вернікаў царквы Евангельскіх Хрысціян былі і есць шмат людзей самай глыбокай павагі. Рады адзначыць такіх і сярод велуцян. Гэта сёняшні прасвіцер Палякоў Мітрафан і яго жонка, выгадаваўшыя 9 дзяцей, якія з’яўляюцца добрасумленнымі працаўнікамі ў сваіх прафесіях. Амаль усе яны ідуць па стапах сваіх бацькоў, з’яўляюцца вернікамі Евангельскіх Хрысціян. Гэта Каховіч Аляксей Уласавіч, шмат аддаўшый часу службе у Царкве Евангельскіх Хрысціян в. Велута, таксама з жонкай выгадаваўшыя 5 дзяцей. Дарэчы абодва яны працавалі ў будаўнічай брыгадзе калхоза «Зара». Гэта і Арэхва Сц.П. і яго жонка, выгадаваўшыя 12 дзяцей. Екацярына Сяменаўна з’яўлялася Маці-Гераіня, як пазней і яе нявестка — Арэхва Ганна Іванаўна — таксама Маці-Гераіня. Маці-Гераіні былі і Клімчук Вольга Іванаўна; Клімчук Ева Сяменаўна. Ітак з 11 Маці-Гераінь — 4 верніцы Царквы Евангельскіх Хрысціян. Да гэтага спісу можна дабавіць і маці шматдзетных сямей: гэта Палякова Лізавета Сяргееўна, Клімчук Надзея Васільеўна, Арэхва Марыя Якаўлеўна, Клімчук Марыя Іванаўна.Нельга не адзначыць і сенняшніх вернікаў, ветэранаў працы Юрко П.І.; Драбовіч Сц.В. Чалавек вялікай душы, ветэран працы Меланья Аляксееўна Драбовіч, маці шматдзетнай сям’і. Спіс гэты можна працягваць і далей.

Дзеці і ўнукі сеняшніх вернікаў добрасумленна працуюць інжэнерамі, медыцынскімі работнікамі, будаўнікамі, жывелаводамі, паляводамі, фермерамі, прадпрымальнікамі; амаль ва ўсіх сферах народнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь, як і за яе межамі.

Сення царкву Евангельскіх Хрысціян у в.Велута наведваюць больш за 100 жыхароў вескі. Для дзяцей існуе нядзельная школа. Хочацца верыць, што цемныя часы для вернікаў як царквы Евангельскіх Хрысціян так і праваслаўнай, а таксама і для другіх канфесій канулі ў «Лету», паколькі большая частка вернікаў правільна разумее галоўную задачу нашай дзяржавы — выхаванне фізічна і маральна здаровага грамадзяніна, любячага сваю Радзіму — Беларусь.

Велута сёння

Перад богаслужэньнем

Прасьвіцер М.М. Палякоў і старэйшы вернік А.У. Каховіч

Пасьля богаслужэньня

1. Колькасць жыхароў — 1312
2. Колькасць двароў — 427
3. Колькасць працуючага насельніцтва — 688
4. Жыхары пенсійнага ўзросту — 301
5. Дзеці дашкольнага ўзросту і моладзь школьнага ўзросту — 323

1. Колькасць вучняў 1 – 11 кл. — 310
2. Колькасць настаўнікаў — 30 (25 з вышэйшай, 5 з сярэдняй спецыяльнай адукацыяй)
3. Сярод настаўнікаў — 16 былых выпускнікоў школы
4. Тэхнічны і абслугоўваючы персанал — 20
5. Колькасць класных пакояў — 16
6. Спартыўная зала 250 м2
7. Бібліятэка (кніг) — 9800
8. Сталовая (пасадачных месцаў) — 80
9. Актавая зала — 90 м2
10. Майстэрня — 1
11. Кабінет абслугоўваючай працы — 1
12. Цяпліца — 1
13. Кацельня — 1

1. Дзеці ад трох да пяці гадоў — 67
2. Абслугоўваючы персанал — 25
3. Выхавацелі — 8
4. Фельчар — 1
5. Настаўнік фізкультуры — 1
6. Музычны кіраўнік — 1
7. Другія работнікі — 14

• Клуб — 1
• Бібліятэка — 1 (9080 кніг)
• Пошта — 1
• ФАП — 1
• Магазін — 2
• Кіёскі — 3

• Калгас «Чырвоная Зорка» 1949 – 1956
• Брыгада калгаса «Шлях Леніна» 1956 – 1966
• Калгас «Зара» 1967 – 2001
• СВК «Велута» з 2002

1. Плошча зямель СВК — 4138 га
2. Плошча сельгасугоддзяў — 3575 га
3. Плошча ворнай зямлі — 1589 га
4. Лясы перададзены ў Навасёлкаўскае лясніцтва
5. Плошча балот — 113 га
6. Плошча воднай паверхні — 159 га
7. Працягласць усіх дарог — 87,6 км
8. Працягласць дарог на асушаных землях — 34,6 км
9. Працягласць каналаў — 199,7 км
10. Шлюзы — 15
11. Масты — 30
12. Насосная водасховішча «Велута» — 1
13. Трактароў — 28
14. Трактарыстаў — 28
15. Аўтамабіляў — 18
16. Вадзіцеляў аўтамабіляў — 16
17. Камбайнаў з/у — 4
18. Камбайнаў с/у — 2
19. Рамонтна-механічная майстэрня — 1
20. Рабочыя РММ — 5
21. Жывёлаводаў — 114
22. Жывёлагадоўчы комплекс — 1
23. Паляводаў — 24
24. Спецыялістаў — 27

1) Борысава дубрава; 2) Боровськая; 3) Бэрэза; 4) Булічы; 5) Буякі; 6) Васішча; 7) Восово; 8) Воступішчэ (Отступ); 9) Вутовское; 10) Вялікі Бор; 11) Горново; 12) Глінішча; 13) Горнаўскія астравы; 14) Грэбалькі; 15) Галя; 16) Гліна; 17) Горкі; 18) Доўгае; 19) Дворышчэ; 20) Зверынец; 21) Задуб’е; 22) Зарэччэ; 23) Заброддзе; 24) Зелёнэ; 25) Зылёвэ; 26) Калецкэ; 27) Космово; 28) Котова дужка; 29) Космовское; 30) Корабачыно; 31) Колотва (Гроць); 32) Клыкоў; 33) Княжыстоновішчэ; 34) Карасцяхіня; 35) Кірэёва дуброва; 36) Краснае; 37) Колоцкая; 38) Колодное; 39) Кормужськіе; 40) Конец; 41) Карпово; 42) Лавськэ; 43) Ляды; 44) Маслечковэ; 45) Моталева дуброва; 46) Мушына ніва; 47) Мосцішча; 48) Матлец (Матлачы); 49) Малы Бор; 50) Ошчэняга; 51) Порослішчэ; 52) Подховэччэ; 53) Пасчаная; 54) Поросля; 55) Пойло; 56) Подсаннечча; 57) Перевесніца; 58) Польска посадка; 59) Пякова; 60) Прыслон; 61) Песчаная; 62) Пескі; 63) Перевязніца; 64) Руская гара; 65) Рассошка; 66) Росохаценне; 67) Разбовськэ; 68) Соснінка; 69) Соколов Рог; 70) Секіра; 71) Сухі Борок; 72) Старына; 73) Соболевскі Лесок; 74) Сані; 75) Татарка; 76) Татьяновська (Струга); 77) Тоўсты Дуб; 78) Турцы; 79) Уточышча; 80) Хоецкое; 81) Хлудзюкова Ніўка; 82) Шыйчова дуброва; 83) Шматова дуброва; 84) Чорны Брод; 85) Чараток; 86) Цэркоўнішчэ; 87) Язвін; 88) Яблонь; 89) Янкова дуброва.

1. Вучнямі Вялуцкага народнага вучылішча ў 1907 – 1915 гг. былі:

1. Драбовіч Сцепаніда
2. Драбовіч Вольга
3. Дырман Касьян
4. Гардзюк Фёдар
5. Сайка Адам
6. Шуляк Апанас
7. Шуляк Адам
8. Шуляк Кузьма
9. Каховіч Сідор
10. Юрко Іван

1. Цяльпук Карп Іосіпавіч.
Сакратар: Шуляк Апанас Анікеевіч

3. Старшыні Вялуцкага сельсавета 1944 – 1954 гг.:

1. Арэхва Іван Яфімавіч
2. Скабара Анатоль Дзянісавіч
3. Капліч Сцяпан Кузьміч
4. Сулкоўскі
5. Драбовіч Дзям’ян Сяргеевіч
6. Каховіч Аляксей Піліпавіч.

1. Дзедзін Апанас Іванавіч — “Чырвоная Зорка”, в. Велута. 1949 г.
2. Цяльпук Міхаіл Адамавіч — “Шлях Леніна”, в. Бастынь. 1956 г.
3. Калешка Міхаіл Міхайлавіч — “Шлях Леніна”, в. Бастынь. 1956 – 61 гг.
4. Сырвачаў Міхаіл Сямёнавіч — брыгада калгаса “Шлях Леніна”, в. Бастынь. 1961 – 66 гг.
5. Дземянчук Сяргей Андрэевіч — “Зара”, в. Велута. 1966 – 87 гг.
6. Ваўрук Аляксей Паўлавіч — “Зара”, в. Велута.1 987 – 88 гг.
7. Макоўскі Мікалай Адамавіч — “Зара”, СВК “Велута”, з 1989 г.
8. Наварыч Сяргей Міхайлавіч — СВК «Велута», з красавіка 2006 г.

1. Хадатчук Павел Іванавіч (1944 – 47)
2. Юрко Павел Іванавіч (1948 – 50)
3. Каліноўская Ніна Іванаўна (1949 – 52)
4. Піваварава Любоў Аляксееўна (нач. пошты; 1953 – 54)
5. Елісеева Валянціна (нач. пошты, 1955 – 56)
6. Хлуд Любоў Кузьмінічна (нач. пошты, 1957-95)
7. Сайко Вольга Аляксееўна (нач. пошты, з 1996 года)
8. Юрко Ганна Васільеўна
9. Хлуд Аляксандр Васільевіч
10. Арэхва Іван Іванавіч
11. Воліна Ніна Рыгораўна
12. Сайко Надзея Маркаўна
13. Кашэль Марыя Сідараўна
14. Кашэль Любоў Сцяпанаўна
15. Клімчук Вера Міхайлаўна
16. Шмат Ніна Рыгораўна
17. Драбовіч Ніна Мікалаеўна
18. Еўтух Любоў Аляксандраўна
19. Каховіч Таццяна Сяргееўна
20. Клімчук Любоў Сцяпанаўна
21. Зылевіч Ніна Архіпаўна
22. Арэхва Надзея Аляксандраўна
23. Каховіч Галіна Іванаўна
24. Токар Эдуард Дзмітрыевіч
25. Шмат Кацярына
26. Клімчук Людміла Паўлаўна

1. Еўтух Мікалай Якаўлевіч
2. Максімчык Аляксей Іванавіч
3. Максімчык Уладзімір Іванавіч
4. Дзедзін Мікалай Мікалаевіч

1. Бунас Ніна Васільеўна — 1965–67 гг.
2. Юрко Павел Іванавіч – 1967 – 72 гг.
3. Кручкова Ніна Мікалаеўна — 1973 – 75 гг.
4. Максімчык Анатолій Паўлавіч — 1975 – 76 гг.
5. Каховіч Вольга Аляксееўна — 1976 – 89 гг.
6. Зылевіч Галіна Аляксандраўна — з 1989 г.

1. Каховіч Адам Раманавіч
2. Каховіч Сідар Савіч
3. Каліноўская Ніна Іванаўна
4. Каховіч Яўгенія Анікееўна

1. Каховіч Сямён Васільевіч
2. Шыйч Іван Несцеравіч
3. Хлуд Васілій Васільевіч
4. Каховіч Павел Якаўлевіч
5. Арэхва Мікалай Сцяпанавіч
6. Арэхва Канстанцін Аляксеевіч

1. Драбовіч Дзям’ян Сяргеевіч
2. Рамановіч Васіль Іванавіч

1. Арэхва Павел Аляксеевіч.
2. Наварыч (Каховіч) Ніна Сідараўна
3. Сайко Ніна Кірылаўна

Запрашаю настаўнікаў школы, вучняў, прадоўжыць краязнаўчую работу ў пошуках новых дакументаў аб в. Велута, яе жыхарах, аб раскрыцці паходжання назваў урочышчаў вакол вёскі. Жадаю ўсім плённай працы ў гэтым накірунку.
З павагай, былы настаўнік Вялуцкай школы Панасюк І.А.

Дадатак

Жыхары в. Велута, што ўдзельнічалі ці загінулі ў грамадзянскай вайне

1. Каховіч Васіль Васільевіч — загінуў
2. Каховіч Васіль Сцяпанавіч — загінуў
3. Каховіч Павел Маркавіч — загінуў
4. Каховіч Сяргей Сідаравіч — загінуў
5. Каховіч Пімен Сідаравіч — загінуў
6. Максімчык Ігнат Піменавіч — загінуў
7. Каховіч Адам Раманавіч — вярнуўся, памёр у в. Велута
8. Каховіч Пракоп Іванавіч
9. Максімчык Якаў Іванавіч

Загінуўшыя партызаны — жыхары в. Велута

1. Кавелька Адам Цімафеевіч — партызан брыгады імя Кірава Пінскага злучэння. Загінуў.
2. Максімчык Міхаіл Іванавіч, нарадзіўся ў 1920 г., з 26.07.43 партызанскі сувязны брыгады імя Кірава Пінскага злучэння. Загінуў 8.03.44.
3. Максімчык Павел Іванавіч, нарадзіўся ў 1923 г. З 18.05.43 партызан атрада імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэння. Загінуў 16.04.44, пахаваны ў в. Велута
4. Радзюк Фёдар Іванавіч, нарадзіўся ў 1916 г., са снежня 1942 г. — сувязны брыгады імя Кірава Пінскага злучэння. Загінуў 13.04.43.

1. Дзедзін Іван Пракопавіч, атрад “За Радзіму”
2. Хомка Аляксей Іванавіч
3. Хлуд Сцяпан Ігнатавіч
4. Прымаковіч Іван Васільевіч

1. Гушчэня Аляксей Іванавіч, 1922 г.н., дэпутат сельсавета.
2. Драбочын Антон Адамавіч, 1918 г.н.
3. Каліноўскі Кандрат Еўтухавіч, 1907 г.н., падпаліў фураж, адабраны акупантамі ў насельніцтва.
4. Каховіч Анатоль Гаўрылавіч.
5. Каховіч Сцепаніда Сцяпанаўна.
6. Каховіч Тальян Гаўрылавіч, 1912 г.н., савецкі актывіст
7. Качановіч Вольга Адамаўна, 1924 г.н.
8. Кошаль Даміна Аляксееўна, 1914 г.н.
9. Кошаль Мікалай Сяргеевіч, 1891 г.н.
10. Максімчык Іван Фёдаравіч, 1896 г.н.
11. Шыйч Адам Малафеевіч, 1921 г.н., падпаліў фураж, адабраны акупантамі ў насельніцтва.
12. Юрко Кацярына Васільеўна, 1910 г.н.
13. Дзятлавіцкі Мотл, 1898 г.н., яго жонка Соня, 1896 г.н., іх двое дзяцей: Рэйзе, 1930 г.н., Хаім, 1935 г.н.
14. Леер Давыд Майсеевіч, 1888 г.н., Янкель Майсеевіч, 1892 г.н., Хава Майсееўна, 1911 г.н.
15. Леер Эстэр, 1918 г.н., Абраша, 1940 г.н., Лоба, 1941 г.н.
16. Луцкі Герш, 1900 г.н., яго жонка Броха, 1902 г.н.
17. Луцкі Янкель, 1875 г.н., яго жонка Брэйне, 1878 г.н., іх трое дзяцей: Мовша, 1905 г.н., Броха, 1910 г.н., Песя, 1914 г.н.
18. Штэмберг Ашэр Хаімавіч, 1913 г.н., Хайка Хаімаўна, 1915 г.н., Люба Хаімаўна, 1918 г.н.

1. Арэхва Касьян Іванавіч
2. Арэхва Павел Аляксеевіч
3. Арэхва Уладзімір Рыгоравіч
4. Арэхва Даліна Іванаўна
5. Арэхва Міхаіл Іванавіч
6. Арэхва Аляксей Васільевіч
7. Герасімовіч Міхаіл Адамавіч
8. Дзедзіна Вольга Васільеўна
9. Зылевіч Павел Анісімавіч
10. Каліноўскі Аляксей Іванавіч
11. Каліноўская Ніна Іванаўна
12. Каховіч Аляксей Аляксеевіч
13. Каховіч Аляксей Фёдаравіч
14. Каховіч Марыя Рыгораўна
15. Каховіч Павел Сяргеевіч
16. Каховіч Мікалай Адамавіч
17. Каховіч Павел Канстанцінавіч
18. Каховіч Аляксей Ціханавіч
19. Кашэль Сідар Ануфрыевіч
20. Максімчык Фёдар Фёдаравіч
21. Максімчык Праскоўя Якімаўна
22. Максімчык Хрысціна Іванаўна
23. Наварыч Сцяпан Пятровіч
24. Прымаковіч Аляксей Васільевіч
25. Прымаковіч Сцяпан Васільевіч
26. Рамановіч Рыгор Адамавіч
27. Сайко Васіль Маркавіч
28. Сайко Фёдар Якаўлевіч
29. Сайко Дар’я Іванаўна
30. Хлуд Паўліна
31. Хадатчук Яўгенія Рыгораўна
32. Хадатчук Сяргей Маркавіч
33. Шмат Канстанцін Фёдаравіч
34. Юрко Вольга Іванаўна
35. Юрко Зінаіда Іванаўна

Верасень 1965 г.

Такім мог бы быць сімвалічны знак вёскі Велута

1. Арэхва Васіль Іванавіч, радавы, стралок 224 сп. 4 сд, загінуў 6.03.45, пахаваны ў н.п. Клесін акругі Брандэнбург (Германія).
2. Арэхва Іван Васільевіч, нарадзіўся ў 1921 г., радавы, падносчык патронаў да кулямётаў 920 сп. 247 сд, загінуў 9.02.1945, пахаваны ў Лебус (Германія).
3. Гардзюк Павел Сцяпанавіч, нарадзіўся ў 1918 г., радавы, стралок, памёр ад ран 25.02.1945, пахаваны на могілках г. Бартэнштэйн (Усходняя Прусія).
4. Гардзюк Уладзімір Адамавіч, нарадзіўся ў 1925 г., радавы, стралок 1234 сп 370 сд, загінуў 16.02.1945, пахаваны ў Лебус (Германія).
5. Дзедзін Мікалай Васільевіч, нарадзіўся ў 1906 г., радавы, гарматны нумар 482 знішч. Танк. 6-на, загінуў 19.03.1945г., пахаваны ў Памераніі (Германія).
6. Драбовіч Дзям’ян Васільевіч, нарадзіўся ў 1926 г., радавы, стралок, прапаў без вестак у маі 1945 г.
7. Кавелька Іван Цімафеевіч, нарадзіўся ў 1909 г., радавы, памёр ад ран 28.07.1945, пахаваны ў г. Мостна.
8. Каліноўскі Фёдар Мацвеевіч, нарадзіўся ў 1904 г., радавы, стралок 192 сп 162 сд, загінуў 20.04.1945 г., пахаваны на цывільных могілках у г. Грайфенхагін (Польшча).
9. Каховіч Андрэй Уласавіч, нарадзіўся ў 1913 г., радавы, сапёр 920 сп 247 сд, загінуў 15.02.1945 г., пахаваны ў г. Лебус (Германія).
10. Каховіч Васіль Адамавіч, радавы, стралок, прапаў без вестак 14.02.1945.
11. Каховіч Васіль Пракопавіч, нарадзіўся ў 1926 г., радавы, стралок 830 сп 238 сд, загінуў 20.04.1945 г., пахаваны на цывільных могілках в.Нівервізе, р-н Шведт на р.Одэр (Германія).
12. Каховіч Фама Іванавіч, нарадзіўся ў 1913 г., радавы 920 сп 247 сд, памёр ад ран 13.03.1945, пахаваны ў г. Саранск (Расія).
13. Клімчук Апанас Сяргеевіч, радавы, стралок 785 сп 144 сд, загінуў 13.03.1945, пахаваны ў м. Глабунец г. Кройцбург (Усходняя Прусія).
14. Кошаль Марка Емяльянавіч, нарадзіўся ў 1911 г., радавы, стралок 1234 сп 370 сд, загінуў 5.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
15. Кошаль Сцяпан Трафімавіч, нарадзіўся ў 1909 г., радавы, стралок 909 сп 247 сд, загінуў 30.01.1945 г., пахаваны ў г. Альт—Цырніцыгель акругі Брандэнбург (Германія).
16. Лемза Гаўрыла Рыгоравіч нарадзіўся ў 1912 г., радавы, стралок 920 сп 247 сд, загінуў 13.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
17. Наварыч Міхаіл Пятровіч нарадзіўся ў 1921 г., радавы, загінуў 8.08.1944, пахаваны ў г. Рыга (Латвія).
18. Нейман Іосіф Шаевіч, радавы, стралок, памёр ад ран 19.03.1945, пахаваны ў г. Ладушкін Калінінградская вобл. (Расія).
19. Сайка Дзям’ян Маркавіч, нарадзіўся ў 1925 г., радавы, сапёр 657 асоб. сапёр. б-на 370 сд, загінуў 15.03.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
20. Сайка Фёдар Раманавіч, радавы, стралок, прапаў без вестак 24.03.1945.
21. Тарасеня Мікалай Іванавіч, радавы, стралок, загінуў 15.03.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
22. Хадатчук Яфім Іванавіч, нарадзіўся ў 1911г., радавы, стралок 920 сп 247 сд, загінуў 9.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
23. Хадатчук Аляксей Апанасавіч загінуў на фронце.
24. Хлуд Андрэй Фёдаравіч, нарадзіўся ў 1911 г., радавы, кулямётчык 920 сп 247 сд, загінуў 15.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
25. Хлуд Апанас Рыгоравіч, радавы, стралок, загінуў 12.03.1945, пахаваны на паўночным захадзе акругі Брандэнбург (Германія).
26. Хлуд Гардзей Фаміч, нарадзіўся ў 1918 г., радавы, стралок 246 сп 104 сд, прапаў без вестак 13.09.1941.
27. Хлуд Іван Аляксеевіч, гв. радавы, стралок 212 гв. сп, загінуў 1.11.1944, пахаваны на Прыекульскіх брацкіх ваенных могілках г. Ліепая (Латвія).
28. Хлуд Рыгор Цімафеевіч, нарадзіўся ў 1906 г., радавы, стралок, прапаў без вестак у чэрвені 1941 г.
29. Хлуд Сцяпан Маркавіч, нарадзіўся ў 1916 г., радавы, сапёр 657 асоб. сапёр. б-на 370 сд, загінуў 15.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).
30. Шмат Уладзімір Якаўлевіч, нарадзіўся ў 1920 г., радавы, прапаў без вестак у лютым 1945.
31. Шыйч Аляксей Сцяпанавіч 1924 г., загінуў на фронце.
32. Юрко Васіль Сцяпанавіч, нарадзіўся ў 1912, радавы, стралок 101 сп 4 сд, загінуў 24.04.1945, пахаваны ў в. Нойтнедорф (Германія).
33. Юрко Павел Кірылавіч, нарадзіўся ў 1915 г., радавы, стралок 232 сп 370 сд, загінуў 3.02.1945, пахаваны ў г. Лебус (Германія).

1. Арэхва Сцяпан Піліпавіч (інвалід)
2. Арэхва Канстанцін Рыгоравіч (інвалід) — памёр
3. Арэхва Апанас Тарасавіч — памёр
4. Арэхва Іван Васільевіч — памёр
5. Арэхва Васіль Дзмітравіч — памёр
6. Волін Мікалай Андрэевіч
7. Гардзюк Павел Савіч — памёр
8. Гардзюк Пётр Марцінавіч — памёр
9. Гушчын Апанас Рыгоравіч — памёр
10. Гардзюк Васіль Піліпавіч — памёр
11. Гардзюк Уладзімір Савіч — памёр
12. Дзедзін Іван Пракопавіч (інвалід) — памёр
13. Дырман Сяргей Касьянавіч — памёр
14. Драбовіч Аляксей Раманавіч — памёр
15. Дзедзін Павел Апанасавіч — памёр
16. Зылевіч Архіп Анісімавіч — памёр
17. Каліноўскі Архіп Іванавіч — памёр
18. Клімчук Міхаіл Васільевіч — памёр
19. Клімчук Міхаіл Лаўрэнцевіч
20. Кавальчук Мікалай — памёр
21. Клімчук Аляксей Сідаравіч — памёр
22. Каховіч Аляксей Тарасавіч — памёр
23. Каховіч Адам Сідаравіч
24. Каховіч Сідар Савіч — памёр
25. Каховіч Марк Ціханавіч — памёр
26. Каховіч Канстанцін Піліпавіч — памёр
27. Каховіч Піліп Фёдаравіч — памёр
28. Каховіч Іван Фёдаравіч — памёр
29. Каховіч Аляксей Іванавіч — памёр
30. Каховіч Сяргей Іванавіч — памёр
31. Наварыч Васіль Аляксандравіч (інвалід) — памёр
32. Насеня Аляксей Барысавіч
33. Сайка Фёдар Маркавіч — памёр
34. Сайка Адам Апанасавіч — памёр
35. Сайка Фёдар Сідаравіч
36. Хомка Аляксей Іванавіч — памёр
37. Шыйч Іван Іванавіч (інвалід) — памёр
38. Хадатчук Аляксей Васільевіч — памёр
39. Хадатчук Лаўрэнцій — памёр
40. Шмат Канстанцін Фёдаравіч — памёр
41. Шыйч Іван Іванавіч (інвалід) — памёр
42. Юрко Фёдар Міхайлавіч — памёр
43. Юрко Васіль Міхайлавіч — памёр

Некаторыя ўраджэнцы Лунінеччыны былі гвалтоўна рэпрэсіраваны яшчэ да ўваходжання Заходняй Беларусі ў СССР — частка з іх з 20-х гадоў жылі ў Савецкім Саюзе, служылі ў Чырвонай Арміі, а шмат хто перайшоў мяжу ў БССР у пошуках лепшай долі. Аднак замест заможнага жыцця пры калгасным ладзе яны марнаваліся ў лагерах вядомага цяпер ГУЛАГа. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР у верасні 1939 г. сталі больш масавымі рэпрэсіі, якія пачаліся неўзабаве. Амаль адразу ж былі арыштаваны буйныя польскія чыноўнікі, памешчыкі, уладальнікі прадпрыемстваў, афіцэры, палітычныя дзеячы. У лютым 1940 г. пад прымусам былі вывезены разам з сем’ямі ў Сібір мясцовыя чыноўнікі, асаднікі, служачыя лясной аховы. Праз два месяцы такі ж лёс напаткаў сем’і “кулакоў”. Летам 1940 г. былі высланы бежанцы з Польшчы, якія пасля нападу на яе Германіі ўцяклі ў Заходнюю Беларусь. Гэты тэрор працягваўся да самага пачатку Вялікай Айчыннай вайны.

Пачынаючы з 50-х гадоў, але асабліва ў апошні час, многія з нашых рэпрэсіраваных землякоў былі рэабілітаваны. Сярод іх — людзі рознага ўзросту, прафесій, нацыянальнасцей. Аб’яднала іх адно — усе яны сталі бязвіннымі ахвярамі антычалавечай тэрарыстычнай машыны.

Спіс, складзены Т.В. Канапацкай на падставе матэрыялаў Брэсцкай абласной пракуратуры з дапамогай яе супрацоўнікаў Сяргея Аляксандравіча Дзікарава і Іны Іванаўны Ермаковай, а таксама старшыні камісіі пры Брэсцкім аблвыканкаме па адказнасці садзейнічання ў забеспячэнні правоў ахвяр палітычных рэпрэсій 20 – 80-ых гадоў і ўвекавечванні іх памяці Уладзіміра Рыгоравіча Панасюка.

1. Бычкоўскі Адам Карлавіч, нарадзіўся ў 1910 г. у в. Велута, бракёр Лунінецкага лясгаса. Арыштаваны 5.11.1940. Асуджаны 22.03.1941 да 8 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 24.05.1989.
2. Бычкоўскі Антон Феліксавіч, нарадзіўся ў 1873 г. у в. Велута, селянін. Арыштаваны 14.08.1940. Асуджаны 9.01.1941 да 8 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 31.07.1989.
3. Гардзюк Адам Дзям’янавіч, нарадзіўся ў 1895 г. у в. Велута, стараста вёскі ў перыяд Польшчы, потым — сялянін. Арыштаваны 14.08.1940. Асуджаны 10.02.1941 да 8 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 27.05.1989.
4. Наварыч Аляксандр Іванавіч, нарадзіўся ў 1883 г. у в. Навасёлкі, селянін в. Велута. Арыштаваны 30.11.1940. Асуджаны 21.05.1941 да 5 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 4.08.1989.
5. Рэцельскі Аляксандр Аляксандравіч, нарадзіўся ў 1900 г. у г. Ловіч (Польшча), настаўнік сельскай школы в. Велута. Арыштаваны 5.01.1941. Асуджаны 21.05.1941 да 8 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 27.04.1989.
6. Хлуд Іван Калістратавіч, нарадзіўся ў 1902 г. у в. Велута, селянін. Арыштаваны 14.08.1940. Асуджаны 9.05.1941 да 8 гадоў ВПЛ. Рэабілітаваны 24.07.1989.

1. Арэхва Марыя Іванаўна
2. Арэхва Анна Іванаўна
3. Арэхва Екацярына Сямёнаўна
4. Арэхва Марыя Барысаўна
5. Грыцкевіч Аляксандра Мікалаеўна
6. Зылевіч Праскоўя Васільеўна
7. Клімчук Вольга Іванаўна
8. Клімчук Ева Сяргееўна
9. Максімчык Фядора Рыгораўна
10. Хлуд Наталля Піліпаўна
11. Юрко Марыя Аляксандраўна

Тлумачэнне слоў

1. Абора — гаспадарчая пастройка для хатняй жывёлы.
2. Асьміна — 51 літр. Мера сыпучых рэчываў і вадкасцей у ВКЛ
3. Барон — агульны дваранскі тытул, уведзены Пятром І для вышэйшага саслоўя прыбалтыйскага дваранства нямецкага паходжання.
4. Бочка — 406,54 л. Мера сыпучых рэчываў і вадкасці ў ВКЛ.
5. Бязмен — даўняя ручная рычажная вага
6. Ваявода — кіраўнік мясцовай адміністрацыі ў ваяводстве; засядаў у сенаце Рэчы Паспалітай пасля 1569 г.; у Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. — кіраўнік ваяводства.
7. Вёска — асноўны тып сельскага паселішча на Беларусі.
8. Валока — зямельная мера на Беларусі ў XVI–XX ст. = 20 дзесяцінам, альбо 21,36 га.
9. Воля (волька, вулька) — старадаўні тып сельскага паселішча, вызваленага ад падаткаў.
10. Вярста — мера даўжыні, роўная 1,07 км (500 сажаням)
11. Гаць (грэбля) — драўляны насціл на балоце.
12. Гарнец — мера вагі сыпучых і вадкіх рэчываў у ВКЛ = 2,823 літра.
13. Гонта — драўлянае пакрыццё ў форме невялікіх дошчачак дахаў дамоў.
14. Грабар — землякоп.
15. Двор — комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў.
16. Дворышча — некалькі аб’яднаных сялянскіх гаспадарак у XV–XVI ст. называліся «сялом».
17. Дым — сялянскі двор у XIV–XVI ст.
18. Дзесяціна — зямельная мера плошчай 1,09 га.
19. Жывіца — смалістае рэчыва хвойных дрэў, з якіх вырабляюць каніфоль і скіпідар.
20. «Журавель» — калодежнае прыстасаванне для зачэрпвання вады.
21. Засек — месца ў клеці для засыпання збожжа, мукі.
22. Кварта — мера сыпучых рэчываў і вадкасці ў ВКЛ = 0,705 л.
23. Кватэрка — мера сыпучых рэчываў і вадкасці ў ВКЛ = 0,176 л.
24. Кашталян — камендант замка, памочнік ваяводы ў ВКЛ.
25. Курніца — хата з печай без коміна.
26. Локаць — мера даўжыні, роўная 46 см.
27. Морг — мера плошчы на Беларусі і ў Літве =0,71 га.
28. Нарубы — намагільныя бярвенні
29. Павець — навес, памяшканне для дроў на двары.
30. Павет — адміністрацыйна—тэрытарыяльная адзінка ў ВКЛ.
31. Пагост — вясковыя могілкі.
32. Пуд — старажытная мера вагі = 16,38кг.
33. Полаці — дашчаты ляжанак ля печы для адпачынку.
34. Парабак — некваліфікаваны ці малакваліфікаваны работнік на Беларусі у XVIII – першай палове XIX ст.
35. Падсочка — спосаб атрымання жывіцы з хвойных дрэў.
36. Тартак — лесапільня.
37. Тапаніміка — навука, што вывучае геаграфічныя назвы.
38. Фунт — мера вагі ў ВКЛ = ад 360 да 450 грамаў.
39. Сажань — мера даўжыні = 2,13 метра.
40. Сені — прыбудова для дома з боку дзвярэй.
41. Сяло — аб’яднанне некалькіх двароў, старадаўні тып паселішчаў.
42. Чарэнь — ляжанка на печы.
43. Чвэрць = карэц — мера сыпучых рэчываў і вадкасці ў ВКЛ = 101,6 л.
44. Чэлядзь — слугі, работнікі, якія жылі і працавалі ў дварах феадалаў на Беларусі ў ВКЛ.
45. Чынш — натуральны альбо грашовы падатак.

1. А.М. Кулагін. “Праваслаўныя храмы на Беларусі”. Энцыклапедычны даведнік. Мінск, 2001.
2. А.М. Ненадавец. “Брэстчына”. Мінск, 1995.
3. “Памяць. Лунінецкі раён”. Мінск, 1995.
4. П.М. Шпілеўскі. “Падарожжа па Палессю і Беларускаму краю”. Мінск, 2004.
5. Г.Р. Шыкулова, Л.У. Языковіч. “Атлас гісторыі Беларусі”. Мінск, 2004.
6. “Этнаграфія Беларусі”. Мінск, 1989.
7. “Беларуская СССР. Кароткая энцыклапедыя”. Том IV. Мінск, 1981.
8. В.С. Цітоў. “Народная культура Беларусі”. Мінск, 2004.
9. В.С. Цітоў. “Этнаграфічная спадчына”. І, ІІ часткі. Мінск, 2001 г.
10. Артыкулы з газет “Лунінецкія навіны”, “Информ-прогулка”.
11. А.Т. Федарук «Старажытныя сядзібы Берасцейшчыны». Мінск, 2004.
12. «Вялікае княства Літоўскае». Том 1. /Г.П. Пашкоў. Мінск, БЭ, 2005.

Арэхва Аляксей

Гардзюк Архіп

Гардзюк Васіль

Гардзюк Іван

Гардзюк Павел

Гардзюк Уладзімір

Гунчык Апанас

Дзедзін Іван

Дзедзін Сцяпан

Дземянчук Сяргей

Дырман Сяргей

Зылевіч Архіп

Каліноўскі Васіль

Каховіч Аляксей

Максімчык Анісім

Наварыч Васіль

Насеня Аляксей

Сайка Фёдар

Хадатчук Дзяніс

Хлуд Сцяпан

Шуляк Аляксандр

Шыйч Іван